.png)
Asîda absîsî (bi înglîzî: abscisic acid) hormonek riwekan a rêgirê geşebûnê ye, qonaxa mitbûnê han dike û bi bersîvdayînên xwe yên bo stresa hawirdora neguncaw, riwekê diparêze.[1][2]
Puxte
Asîda absîsî (kurtenavê wê ABA ye) hormonek rêgir e û alîkariya riwekan dike ko xwe li gor stresa hawirdorê biguncînîn. ABA di riwekê de hevsengiya avê dabîn dike, rê li ber şînbûna embriyoya tovê digire, mitbûna tov û gopikan han dike.[1]
Asîda absîsî di riwekê de ji ber şertên stresdar ên hawirdorê, yên wekî hişkahî (kêmavî), sermahî û kinbûna maweya ronahiya rojê, wekî bertek tê berhemkirin. Çalakiya asîda absîsî gelek bandorên hankirina geşebûnê yên gîberellînan û oksînan berevajî dike.[3]
Asîda absîsî di riwekên lûleyî, hezaz û hin karokan de tê çêkirin.[4] ABA cara ewil wekî madeyek ko dibe sedema qetîn an jî weşîna tovdankên (gûzik) pembûyê hat keşîfkirin. Lê xebatên vê dawiyê destnîşan dikin ko rola ABA-yê di kiryara weşînê de pir piçûk e.[3]
Ji ber stresên hawirdorê çalakiya asîda absîsî zêde dibe. Ji ber guherînên di peresîna riwekê de an jî ji ber guherînên hawirdorê, asta xestiya ABA-yê pir zû diguhere. Wekî mînak, dema gihîştina tovê de, ber bi dawiya embriyogenezê de di tovê de asta asîda absîsî herî bilind e. Ji ber kêmaviyê, di riwekê de stresa avê peyda dibe û xestiya asîda absîsî dikare 50 qat zêde bibe. Asîda absîsî stomayên riwekê digire ko ava nav riwekê bi hilmînê neçe derve.[5]
Dîrok
Her çiqas di salên 1940an de bandora oksîn û gîberellînan a li ser hankirina geşebûna riwekan ve hatibû famkirin jî, riweknas lêkolîn dikirin ji bo madeyên ko ji aliyê riwekan ve tê berhemkirin, lê rê li ber geşebûna riwekê dikin.[6]
Di salên 1940an de, riwekzanê swêdî Torsten Hemberg dema li zanîngeha Stokholmê li ser geşebûna seriyên kartolan dixebitî. Hemberg bi xebatên xwe da nîşankirin ko di navbera qonaxa mitbûnê (qonaxa bêdengiyê) û çêbûna madeyek asîdî ya rêgirê geşebûna seriyên kartole, heye.[7] Ango li gor xebata wî, madeyek asîdî rê li ber geşebûnê digirt.[6]
Di sala 1963yê de riwekzanê inglîzî Philip Wareing ji gopikên riweka Acer pseudoplatanus, madeya rêgirê geşebûnê bi dest xist û navê dormîn lê kir.[8]
Di riwekzaniyê de ji riwekê bi awayekî asayî qutbûn an jî qetîna pel û fêkiyên gihîştî bi înglîzî bi peyva “abscission” tê îfadekirin.[9] Wekî mînak, payîzê weşîna pelan wekî “leaf abscission” tê navkirin. Asîda absîsî jî navê xwe ji vê peyvê girtiyê.
Di sala 1963yê de sê komên lêkolîner ên ji hev cuda li Dewletên Yekbûyî, Brîtanyaya Mezin û Zelendaya Nû dixbitîn, du madeyên rêgirê geşebûnê keşif kirin.[6] Lêkolîner li ser madeya ko dibû sedema weşîna fêkiyên riweka pembûyê lêkolîn dikirin. Zanyar du madeyên ko dibûn sedema weşîna fêkiyan, ji riwekê cihê kirin û navê absîsîn I û absîsîn II lê kirin. Paşê hat dîtin ko dormîn û absîsîn II heman made ne. Ji lêkolîneran wetrê ev made di riwekê de weşîna pelan û qetîna fêkiyan han dikir, loma di sala 1967ê de navê asîda absîsî lê kirin.[6]Lê paşê bi hin xebatên zanistî hat nîşankirin ko bi eslê xwe weşîna pelan ji ber bandora hormona etîlenê ye û ne ji ber asîda absîsî.[10] Îro hê jî li dewsa asîda absîsî, hin caran navên absîsîn II an jî dormin tê bikaranîn.
Pêkhate
Asîda absîsî awêteyek endamî ya 15 karbonî ye, formula wê ya kîmyayî C₁₅H₂₀O₄ e. Asîda absîsî di plastîdan de ji pîgmentên karotenoîdan tê çêkirin.[6]Hema hemû xaneyên ko plastîd lixwe digirin de asîda absîsî tê berhemkirin û bi şaneya darik û şaneya niyan tê guhaztin bo hemû beşên riwekê.[5]Asîda absîsî asîdek lawaz a bi pH-ya 4.7 e.
Erkên asîda absîsî
Di riwekên lûleyî,hezaz û hin karokan de asîda absîsî tê çêkirin.[5]Di riwekan de hema bigire hemû xaneyên kloroplast an jî amîloplast lixwe digirin, asîda absîsî berhem dikin.[5]Berevajî hormonên handerê geşêbûnê yên wekî oksîn, sîtokînîn, gîberellîn û brasînosteroîdan, asîda absîsî geşebûnê hêdî dike.[11]
Asîda absîsî rê li ber çalakiya ARN-yê û çêkirina proteînan digire bi vî awayê riwekê di qonaxa mitbûnê de dihêle.[12]
ABA di gelek qonaxên geşebûn û peresîna riwekê de cih digire. Wekî mînak, gihîştina tovê, qonaxa mitbûnê, zîldana tovê, geşebûna şitilê û tevgerên stomayan bi bandora asîda absîsî rû didin. Herwisa asîda absîsî ji bo bersîvdana riwekê ya bo stresên hawirorê jî kar dike. Wekî mînak, hişkayî (kêmavî), sermahî, şoriya axê, stresa ozmozî, birîndarbûna riwekê û nexweşî dibin sedema çalakbûna asîda absîsî.[8]
Kontrola qonaxa mitbûnê û zîldana tovê
Bersîvdana riwekê ya ji bo asîda absîsî, bi xestiya wê ya nav şaneyê û hestiyariya şaneyê bo asîda abîsîsî ve girêdayî ye.[5]
Di hin şaneyên riwekê de berhemkirin û xestiya asîda absîsî, di dema peresînê an jî di dema bersîvdayînê ya bo guherînên şertên hawirdorê de, bi awayekî berbiçav zêde dibe.[5] Wekî mînak, di tovên ber geşe û peresînê de ne, asta xestiya asîda absîsî dibe ko 100 qat zêde bibe û paşê bi gihîştina tovê, xestiya hormonê dabikeve asta herî nizim.
Dema şert û mercên hawirdorê ji bo geşebûnê ne guncaw in, asîda absîsî metabolîzmaya riwekê hêdî dike an jî radiwestîne.[10] ABA di tovê de bi astengkirina zîldanê û hankirina çêkirina proteînên embarî, mitbûna tovê han dike.[3]Mitbûna tovê egera zîldana tovê di bin şert û mercên guncaw de zêde dike. Heke li hawirdorê de ji bo jiyina tovê bi têra xwe ronahî, germahî,û şê(nem) hebe, mitbûna tovê diqede.[11]
Riwekên ko adapteyê avhewaya hênik bûne, berê zîldana tovê, hewceyê sermaya demek dirêj in. Di demsala zivistanê de hin caran dinya ji bo demek, piçek hênik dibe lê paşê dîsa sermaya zivistanê vedigere û heta biharê didome. Ev xweguncandin, riwekan diparêze ko di dirêjiya zivistanê de şîn nebin. Bergê tovê gelek riwekan asîda absîsî kom dikin.Tov bi bandora asta bilind a asîda absîsî dikevin qonaxa mitbûnê loma heta germahî û nema (şilî) hawira wan ji bo geşebûna şitilê guncaw nebe, hormon rê nade zîldana tovan.[10]
Zivistanê hormona asîda absîsî hêdî bi hêdî hildiweşe, biharê gava şert û merc guncaw dibe, xestiya asîda absîsî kêm dibe tov ji mitbûnê derdikevin û zîl didin.Lê asîda absîsî ne yekane hormon e ko pêvajoya qonaxa mitbûnê kontrol dike. Wekî mînak, heke xestiya gîberellînê were zêdekirin, tov ji qonaxa mitbûnê derdikeve. Di tovan de ji zivistanê heta destpêka biharê asta asîda absîsî her ko diçe kêm dibe û asta gîberellînê zêde dibe. Sîtokînîn jî kar dikin bo dawîbûna qonaxa mitbûnê.Ev rewş dide nişankirin ko bersîvdana riwekê ne ji ber bandora her hormonek ferdî, lê dibe ko ji ber guherîna rêjeyêye hormonan be.[13]
Bi gelemperî rêjeya asîda absîsî ya li gor rêjeya gîberellînan diyar dike ka tov di qonaxa mitbûnê de bimîne an zîl bide.[14]Heke li tovên ko bo zîldanê amadene, asîda absîsî were zêdekirin, zîldana tovan radiwestîne û tovan dîsa dixe qonaxa mitbûnê.[11]
Bandorek din a ABA hankirina peresîna gopikên zivistanê ye; ew navbeynkariya veguherîna merîstema lûtkeyî bo gopikên mitbûnê dike.[3]ABA li derdora gopikên riwekên pirsalî de çêbûna perikên hişk û parêzvan han dike. Gava hawir ji bo jiyanê guncaw dibe, gopik ji qonaxa mitbûnê derdikevin, geşe û peresîna xwe didomînin..[10]
Bersîvdayîna kêmaviyê
Di demên hişkahî de riwek nikarin bi têra xwe av dabîn bikin. Di pelên riwekên bi hişkahî ve rûbirû mayî de asta asîda absîsî gelek zêde dibe. Asta bilind a asîda absîsî dibe sedema girtina stomayan û rê li ber hilmînê tê girtin. Av di riwekê de dimîne û riwek dikare li dij kêmaviyê ji bo demek dirêjtir ber xwe bide.[13]
Asîda absîsî di şaneya darik û niyanê de tê guhaztin, lê bi gelemperî di şileya nav şaneya niyanê de xestiya wê hê zêdetir e.[5]Dema kêmavî (hişkahî) de di xaneyên regê hê pirtir asîda absîsî tê berhemkirin û bi navbeynkariya şaneya darik tê guhaztin bo pelan. Berhemkirina asîda absîsî beşek ji bersîva stresê ya riwekê ye ko dibe sedema girtina stomayan, bi vî awayî ji riwekê derketina avê kêm dibe.[15]Di bin stresa kêmaviyê de, di pelan de, di nav 4 heta 5 saetan de xestiya asîda absîsî dikare 50 qat zêde bibe. Bi avdana riwekê, xestiya hormonê dîsa di nav 4-5 saetan de dadikeve asta asayî. Piştî avdanê, ji ber hilweşîna hormonê, guhaztina hormonê bo beşên din û kêmkirina berhemkirina hormonê, xestîya hormonê dadikeve asta asayî.[5]
Girêdanên derve
Çavkanî
- Bhatla, S.C. and A. Lal, M. (2019) Plant Physiology, development and metabolism Satish C Bhatla, Manju A. Lal. Singapore: Springer
- Rittner, Don, and Timothy Lee McCabe. Encyclopedia Of Biology. Facts On File, 2004.
- Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., & Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,
- Taiz, L. et al. (2015) Plant physiology and development. 6Th ed.Sunderland, Massachusetts, U.S.A ISBN 9780197614235
- Taiz, L. and Zeiger, E. (2014) Plant Physiology. 6th edn. Sinauer Associates.
- TBidlack, J.E., Jansky, S. and Stern, K.R. (2018) Stern’s introductory plant biology. 14th edn. New York, NY: McGraw-Hill.
- Dörffling, Karl (2015-12-01). "The Discovery of Abscisic Acid: A Retrospect". Journal of Plant Growth Regulation. 34 (4): 795–808.
- Mo W, Zheng X, Shi Q, Zhao X, Chen X, Yang Z, Zuo Z. Unveiling the crucial roles of abscisic acid in plant physiology: implications for enhancing stress tolerance and productivity. Front Plant Sci. 2024 Nov 21;15:1437184. doi: 10.3389/fpls.2024.1437184. PMID: 39640997; PMCID: PMC11617201.
- S.W.D. and King, R.C. (2002) A dictionary of genetics. 7th. ed. New York, NY, USD: Oxford University Press.
- Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., & Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).
- Reece, Jane B. Campbell Biology : Jane B. Reece ... [et Al.]. 9th ed., Boston, Ma, Benjamin Cummings, 2011.
- Johnson, L. G. (1987). Biology. Dubuque, Iowa: Wm. C. Brown.
- Solomon, E., Martin, C., Martin, D., & Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.
- Simon, E. J., Dickey, J.L., Reece, J. B., & Burton, R. A. (2018).Campbell Essential Biology with Physiology (6th ed.). Newyork, United States: Pearson.
- Starr, C. (2007). Biology:concepts and applications (7th ed.). Boston, MA: Cengage Learning.
