2026/07/23

Berevçûna erdê

 

Berevçûna erdê, geşebûna ajê ya ber bi jorê rûyê erdê û geşebûna regan a ber bi jêrê rûyê erdê dabîn dike.

Di riwek û hin karokan de geşeya arastekî ya endamên zîndewerê ya ji ber bersîvdana erdkêşê wekî berevçûna erdê (bi înglîzî: gravitropism) tê navkirin.[1]

Li her derê dinyayê de hêza erdkêşê riwek jî di nav de, li ser geşebûn û arastebûna hemû zîndeweran de bandor dike.[2] Berevçûna erdê, geşebûna ajê (bi înglîzî: shoot) ya ber bi jorê rûyê erdê û geşebûna regan a ber bi jêrê rûyê erdê dabîn dike. Ber bi jorê ve geşebûna lûtkeya ajê wekî berevçûna erdê ya neyînî, û geşebûna regan a ber bi jêr ve jî wekî berevçûna erdê ya erenî tê navkirin.[3] Bi berevçûna erdê ya erenî reg ber bi aresteya erdkêşê, ber bi jêrê erdê ve geşe dibe ko xwe bigihîne av û mîneralan. Bi heman awayî ajê riwekan jî bi awayekî stûnî, ber bi jorê rûyê erdê ve geşe dibin ko ji bo karlêkên fotosentezê hê pirtir ronahî û karbona dîoksîd werbigirin.[2]

Riwek bi çar gavên serekî bersîvdana berevçûna erdê saz dikin.[4]

1. Xane erdkêşê hest dikin.

2. Sînyalek mekanîkî di xaneyên hestkerê erdkêşê de tê veguhaztin bo sînyala fîzyolojîkî.

3. Sînyala fîzyolojîkî di nav xaneyê de û herwisa ji bo xaneyên din ên derve jî tê veguhaztin

4. Di navbera xaneyan de cudahiya dirêjbûnê çêdibe, ko bandorê li xaneyên li aliyên "jor" û "jêr" ên reg an jî ajê dike.

Bi zîldana tovê, di embriyoyê de berevçûna erdê jî peyda dibe û piştrast dike ko pozîsyona tovê di nav axê de çawa dibe bila be, reg di nav axê de ber bi jêr, ajê riwekê jî ber tîrojên ronahiyê, ber bi jor ve geşe bibin.[5]

Mekanîzmaya berevçûna erdê

Di serikê regê de, li aliyê bînî de, xestiya bilind a oksînê, rê li ber geşebûna xaneyên regê digire, lê xaneyên aliyê jor bi awayekî asayî dirêj dibin, loma reg ber bi aliyê jêrê ve ditewe.

Di reg de, kulavê regê navenda têgihîştina erdkêşê ye. Bersîvdana berevçûna erdê ji aliyê xaneyên bi navê statosît (bi înglîzî: statocyte) ve tê dabînkirin. Di nav statosîtan de hebikên nîşayê hene û wekî statolît tên navkirin. Şaneyên ko statosît lixwe digirin, wekî şaneya statenkîma (bi înglîzî: statenchyma) tê navkirin. Statosît ji xaneyên stûnî yên kulavê regê ne.[2]Gava kulavê regê were jêkirin, geşebûna regê didome, lê şiyana wê ya têgihîştina erdkêşê winda dibe.[6]

Di aj û koleoptîlê de, bersîvdana erdkêşê di çînek xaneyên ko şaneya lûleyî dipêçîne û wekî kalanê nîşayê (bi înglîzî: starch sheath) tê navkirin de peyda dibe. Amîloplast di xaneyên kalanê nîşayê de cih digirin.‌[7]

Di rewşa asayî de riwek di arasteya hêza erdkêşê de bi stûnî geşe dibin û diperisin. Amîloplast (ko wekî statolît jî tên zanîn) plastîdên taybet in ko hebikên nîşayê lixwe digirin. Hebikên nîşayê ji sîtoplazmayê girantir in, loma di sîtoplazmaya xaneyê de li aliyê jêr de noq dibin.[2]

Dema riweka stûnî ji ber hêzek, ber bi aliyek ve tê tewandin, ji arasteya hêza erdkêşê dûr dikeve, bi berevçûna erdê, çendan saetan şûnve, xaneyên ajê riwekê an jî regê riwekê, di arasteya stûnî ya nû de dest bi geşebûnê dikin.

Li ajê riwekê de bandora oksînê beravajî ye. Li aliyê jêrê ajê de, oksîna bi xestiya bilind, dirêjbûn û geşebûna xaneyan han dike, li aliyê jor de xane bi têra xwe dirêj nabin, xaneyên aliyê jêr li ser xaneyên aliyê jor ve ditewin û aj ber bi jorê ve geşe dibe.

Gava riweka stûnî ber bi aliyek ve xwar dibe, statolît ji ber hêza erdkêşê dilivin û ji jêrê xaneyê, ber bi aliyê “jêrê nû” yê xaneyê ve cih diguherin.

Di nav xaneyan de cihê statolîtan, bandor li ser belavkirina hormonên geşê (IAA) dike.[8] Gava amîloplast li aliyê jêrê xaneyê de cih dibin, rasterast temasê retîkûlûma endoplazmî dikin, û dibin sedema berdana îyonên kalsiyumê ji nav retîkûlûma endoplazmî. Îyonên kalsiyumê wekî sinyal kar dikin, hormona riwekê ya bi navê oksîn (IAA), ji ber sînyalan di xaneyên aliyê jêr de kom dibe. Xestiya zêde ya IAA di regan de rê li ber dirêjbûna xaneyê digire.

Li aliyê bînî de, xestiya bilind a oksînê, rê li ber geşebûna xaneyên regê digire, lê xaneyên aliyê jor bi awayekî asayî dirêj dibin, loma reg ber bi aliyê jêrê ve ditewe.[1]

Li ajê riwekê de bandora IAA beravajî ye. Li aliyê jêrê ajê de, IAA ya bi xestiya bilind, dirêjbûn û geşebûna xaneyan han dike, li aliyê jor de xane bi têra xwe dirêj nabin, xaneyên aliyê jêr li ser xaneyên aliyê jor ve ditewin û aj ber bi jorê ve geşe dibe.[3]

Hîpotezên din jî hene ji bo berevçûna erdê. Di hin hîpotezan de tê pêşniyarkirin ko ne tenê amîloplast, lê tevahiya xaneyê kar dike bo bersivdana erdkêşê. Di hin xaneyên mutant de amîloplast tune lê dîsa jî di van riwekan de berevçûna erdê ya lawaz çêdibe.

Bi hin lêkolînan hatiye nîşankirin ko hin riwekên ko di kulavê regê wan de amîloplast tune, hê jî dikarin erdkêşê hest bikin û berevçûna erdê saz bikin.‌[9]

Lêkolînek din jî pêşniyar dike ko proteînên li derveyî parzûnê plazmayê yên kêleka dîwarê xaneyê, dibe ko ji bo hestkirina erdkêşê girîng bin û ne amîloplst tenê, lê tevahiya protoplastê di çêbûna berevçûna erdê de cih bigire.[9]

Girêdanên derve

Çavkanî

  1.  Simon, E. J., Dickey, J.L., Reece, J. B., & Burton, R. A. (2018).Campbell Essential Biology with Physiology (6th ed.). Newyork, United States: Pearson.
  2.  Bhatla, S.C. and A. Lal, M. (2019) Plant Physiology, development and metabolism Satish C Bhatla, Manju A. Lal. Singapore: Springer
  3.  Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., & Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,
  4.  Losos, J., Mason, K., Johnson,G., Raven, P., & Singer, S. (2016). Biology (11th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.
  5.  Berk, A., Kaiser, C. A., Lodish, H., Amon, A., Ploegh, H., Bretscher, A., & Krieger, M. (2005). Molecular Cell Biology (5th ed.). CA.
  6.  Solomon, E., Martin, C., Martin, D., & Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.
  7.  Taiz, L. and Zeiger, E. (2014) Plant Physiology. 6th edn. Sinauer Associates.
  8.  Cullen, K. E. (2009).Encyclopedia of Life Science. Newyork: Facts On File, Inc
  9.  TBidlack, J.E., Jansky, S. and Stern, K.R. (2018) Stern’s introductory plant biology. 14th edn. New York, NY: McGraw-Hill.
at No comments:
Labels: , , , ,

2026/07/11

Berevçûna ronahiyê

 

Di riweka Solanum lycopersicum de berevçûna ronahiyê ya êrenî.

Berevçûna ronahiyê an jî fototropîzm (bi înglîzî: photothropism), livîn an jî geşebûna arastekî ya zîndewerê ya ber bi çavkaniya ronahiyê an jî pêçewaneyê arasteya çavkaniya ronahiyê.[1]

Ji bo jiyana riwekan, hestkirina ronahiya hawirdorê meseleya man û neman e. Ronahiya jîngehê ji bo şiyana pêşbazîkirina riwekê û saxmayîna riwekê girîng e. Heke tîrojên ronahiyê ji yek aliyekî ve werin ser riwekê, qed an jî pelên riwekê lez û arasteya geşebûna xwe wisa rêk dixin ko riwek ber bi aliyê çavkaniya ronahiyê geşe dibe.[2]

Bi berevçûna ronahiyê pel û qedê riwekê ber bi ronahiya rojê ve geşe dibin ko hê pirtir tîrojên ronahiyê bimijînin û ji bo karlêkên fotosentezê bi kar bînin.[3] Ji serxesan heta riwekên kulîlkdar de berevçûna ronahiyê tê dîtin. Herwisa li gel riwekan hin karok jî bi berevçûnê bersîvdana ronahiyê didin.[4]

Ber bi aliyê çavkaniya ronahiyê ve livîn, wekî berevçûna ronahiyê ya erenî tê navkirin.  Heke livîn an jî geşebûna riwekê berevajî arasteya çavkaniya ronahiyê be, vê gavê wekî berevçûna ronahiyê ya neyînî tê navkirin.[5] Bersîvdana ji ronahiyê re, di serikê (lûtke) ajê piraniya riwekan de bi berevçûna ronahiya erenî rû dide. Regên riwekan an bertek nîşanê ronahiyê nakin, an jî ji ronahiyê re bersîva wan bi şêweyî berevçûna ronahiyê ya neyînî ye.‌[6]

Fototropîn

Ji bo riwek berteka biyolojîkî bidin ronahiyê, divê xwediyê madeyên ko ronahiyê hest dikin û dimijînin bin, ango divê ronahiyewergir (bi înglîzî: photoreceptor ) lixwe bigirin.[7] Bersîva riwekan a bo ronahiyê, ji aliyê ronahiyewergirên cuda ve tên rêkxistin. Ronahiyewergir ji proteîn û pîgmenta bi navê kromofor pêk tê. Kromofor ronahiyê dimijîne. Proteîn û kromofor bi bendê kovalendî girêdayî nê û ev herdû pêkhate bi hev re, wekî kromoproteîn tê navkirin.

Ronahiyewergir fotonên tîrojên ronahiyê dimijînin û enerjiya ji fotonê wek sînyala bo destpêkirina bersîvdana ronahiyê bi kar tînin.‌[8] Ronahiya şîn a dirêjiya pêlê wê ji 500 nanometreyê kêmtir dikare berevçûnê ronahiyê bide destpêkirin.[7]

Ronahiyewergira ronahiya şîn dimijîne û bersîvdana berevçûna ronahiyê û bersîvdanên din (wekî mînak, vekirina stomayan) dike, ji koma pîgmentên zer in ko wekî fototropîn (bi înglîzî:phototropin) tên navkirin.[9] Fototropîn wergirên proteîn-bingehîn in û berpirsiyarê navbeynkariya bersivdana fototropîk in. Fototropîn di nav parzûna plazmayê de cih digirin û gava bi ronahiya şîn ve rûbirû dimînin xwe vedikin û ji bo dirêjbûna xaneyê çalakiyên rêzê didin destpêkirin.[6]

Wekî hemû ronahiyawergirên riwekan, fototropîn jî ji beşa proteîn û beşa mijerê ronahiyê ya bi navê kromofor pêk tê. Di fototropînan de, kromofor molekula flavîn a bi bendê kovelendî girêdayî ye, loma fototropîn di nav koma proteînên bi navê flavoproteîn de cih digirin. Li gel bersîvdana berevçûnê, vebûn û girtina pelan, livîna kloroplastan di nav sîtoplazmayê de û vekirina stomayan jî di bin kontrola fototropînan de ne.[9] Herçiqas ev hemû bersîvdan ji aliyê fototropînan ve werin kontrolkirin jî, ji vana, herî zêde li ser berevçûnê xebatên kûr û dirêj hatine kirin û rêbaza berevçûnê baş hatiye famkirin. Du cor flavoprotein, fototropîn1 û fototropîn2 berevçûna ronahiyê rêk dixin.[8] Di bin ronahiya şîn a lawaz de fototropîn1 wergira serekê ye bo kontrolkirina berevçûna ronahiyê. Lê di ronahiya şîn a bi hêza asayî an jî ronahiya şîn a xurt de, herdu fototropîn bi hev re kar dikin.[10]

Kifşa berevçûna ronahiyê

Ronahiya ji lambê (1) guherînek hawirdorê ye û riwek dikare vê guherînê hest bike. Wekî encam riwek berteka bersîdayîna berevçûna ronahiyê dide(2) û ber bi çavkaniya ronahiyê gêşe dibe.

Di sala 1880yê de di gotra bi navê “Şiyana Livînê di Riwekan de”, Charls Darwin û kurê wî Francis, cara pêşîn berevçûnê wekî “tewîna şitilan a ber bi ronahiyê ve” pênase kirin.[1] Darwin xebata xwe li ser şitila riweka xamkêsan û hin giyayên din de saz kirin. Gava giya şîn dibin û ji axê derdikevin, ajê giya ji bo were parastin, bi pelên guhertî ve pêçayî yê, ji wê pêkhateya parezvan re tê gotin koleoptîl (bi înglîzî:coleoptile).‌[4]

Darwîn di çavderiya şînbûna şitilê de ditibûn ko şitila xamkêsanê ya ko di nav koleoptîlê de şîn dibe, tenê heke serikê (lûtke) şitilê hebe dikare xwe ber bi aliyê çavkaniya ronahiyê bitewîne. Heke serikê şitilê jê were birîn, koleoptîl natewe. Herwisa heke serik bi kulavek zelal (ron) were pêçandin şitil ber bi ronahiyê ditewe lê heke bi kulavek lêl (opak) ko rê nade derbasbûna ronahiyê ve were pêçandin, vê gavê şitil ber bi ronahiyê ve dirêj nabe. Herwisa heke jêrê serikê koleoptîlê bi tiştek zelal jî were pêçandin, an jî bi tiştek lêl jî wêre pêçandin, rê li ber tewîna ber bi ronahiyê nayê girtin.

Darwîn di xabata xwe de dîtin ko ronahî ji aliyê lûtkeya riwekê (merîstema lûtkeyî) ve tê hestkirin, lê bersîvdan (tewandin) di beşek din a riwekê de rû dide. Ew ji vê rewşê gihîştin encame ko; divê ji bo bersîvdanê, sînyal ji merîstema lûtkeyî ber bi jêrê riwekê ve biçin.[11]

Di sala 1913yê de riwekzan Peter Boysen Jensen diyar kir ko sînyalên kîmyayî yên di lûtkeya riwekê de tên berhemkirin, berpirsiyar e bo tewîna beşên jêrê riwekê. Di xebata xwe de Boysen serikê şitilê jê kir, çînek jeletînê danî ser cihê jêkirî û serikê jî danî ser jelatînê. Gava şitil bi ronahiya arastekî (yekalî) hat ronîkirin, demek şûnve şitil xwe ber bi ronahiyê ve tewand. Lê gava di navbera serik û beşa jêrîna riwekê de li dewsa jelatînê, lewheya ji mîkayê hat cihkirin û şitil di bin ronahiya arstekî de hat ronîkirin, vê carê şitil ber bi ronahiyê netewiya. Gava lewheya mîkayê di beşa ronî de hat cihkirin, riwek xwe ber bi ronahiyê ve tewand. Piştî çendan ceribandinan aşkere bû ko sînyal ji lûtkeyê, di aliyê tarî (sîber) de derbasî jêrê riwekê dibin. Ji ber ko di bersîvdana berevçûna ronahiyê de xaneyên beşa sîber li gor xaneyên bin ronahiyê, hê pirtir dirêj dibin, sînyala kîmyayî ya di lûtkeyê de tê çêkirin, handerkerê geşebûnê ye.[1]

Madeya ko hebûna wê ji aliye riwekzan Peter Boysen Jensen hatibu kifşkirin ko wek sînyalên kîmyayî kar dikir û berpirsiyarê tewîna riwekê bû, di salên 1920an de ji aliyê riwekzan Frits Went ve wekî oksîn (bi înglîzî: auxin) hat navkirin.[12] Her çiqas pêkhateya kîmyayî ya oksînê heta sala 1934ê nehatibe kifşkirin jî, lê dîsa jî Frits Went gelek ezmûn saz kir û di xebatên xwe de nîşan kir ka oksîn çawa dixebite. Di encama xebatên xwe de Frits Went da destnîşankirin ko ronahî dibe sedem ko oksîn ji aliyê ronî ber bi aliyê sîber ve cih biguhere. Di riwekê de belavbûna asîmetrî ya oksînê dibe sedema tewîna riwekê ber bi ronahiyê ve.[12]

Îro êdî em dizanin ko hormona oksîn navê ne yek lê komek hokarên geşebûna riwekan e û kar dikin bo dirêjbûna xaneyan, şînbûna regê, bersîvdanên bervçûnê yên wekî berevçûna ronahiyê û berevçûna erdê. Di nav koma hormona oksînê de hormona sereke, hormona bi navê asîda asetî ya îndîol ê (bi înglîzî: Indole-3-acetic acid (IAA)).[11]

Mekanîzmaya berevçûna ronahiyê

Di riwekê de belavbûna asîmetrî ya oksînê dibe sedema tewînê.1.Tîrojên rojê rasterast ji jor ve tên ser riwekê. Oksîn ( xalên pembeyî) geşebûna riwekê ber bi jor ve han dike.2,3,4. Tîrojên rojê ji aliyê rastê ve tên ser riwekê. Oksîn li aliyê sîber de kom dibe geşebûna qedê ya ber bi çavkaniya ronahiyê han dike, riwek ber bi aliyê ronahiyê ditewe.

Di riwekan de berevçûna ronahiyê bi sê qonaxên serekî rû dide:

1. Qonaxa seretayî de, wergir çavkaniya ronahiyê ya ji aliyek ve tê ser riwekê, hest dikin.

2. Di qonaxa duyem de, veguherîna hormona IAA ji aliyê ronî ber bi aliyê sîber(tarî) ve pêk tê.

3. Di qonaxa dawî de, ji ber ko xaneyên li aliyê sîber hê pirtir dirêj dibin, êw beşa riwekê ber bi xaneyên kurt in li aliyê ronî ve ditewe.

Gava ronahî di nav qedê riwekê de derbas dibe, tê şikestin û belav dibe, li seranserê qedê de fototropînê dide çalakkirin. Berevçûna ronahiyê ji ber bersîvdana ronahiya şîn peyda dibe. Pîgmentên nefotosentezî yên bi navê flavoproteîn ronahiya şîn dimijînin û enerjiya wê wediguherînin sînyalên taybet ko oksînê (IAA) ji beşa ronî dişîne beşa sîdar a ajê an jî koleoptîlê. Piraniya çalakiyên berevçûnê li aliyê ronî de rû dide. Di encamê de xaneyên aliyê sîber ji ber hormona oksînê, li gor xaneyên aliyê ronî hê zûtir dirêj dibin. Ji ber dirêjbûna xaneyên aliyê sîber, ajê riwekê an jî di koleoptîl ber bi aliyê xaneyên kurt, ango ber bi aliyê ronî ve ditewin.[2]

Girêdanên derve

Çavkanî

  1.  Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., & Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,
  2.  Starr, C. (2007). Biology:concepts and applications (7th ed.). Boston, MA: Cengage Learning.
  3.  Simon, E. J., Dickey, J.L., Reece, J. B., & Burton, R. A. (2018).Campbell Essential Biology with Physiology (6th ed.). Newyork, United States: Pearson.
  4.  Taiz, L. and Zeiger, E. (2014) Plant Physiology. 6th edn. Sinauer Associates.
  5.  Cullen, K. E. (2009).Encyclopedia of Life Science. Newyork: Facts On File, Inc
  6.  TBidlack, J.E., Jansky, S. and Stern, K.R. (2018) Stern’s introductory plant biology. 14th edn. New York, NY: McGraw-Hill.
  7.  Solomon, E., Martin, C., Martin, D., & Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.
  8.  Taiz, L. et al. (2015) Plant physiology and development. 6Th ed.Sunderland, Massachusetts, U.S.A ISBN 9780197614235
  9.  Bhatla, S.C. and A. Lal, M. (2019) Plant Physiology, development and metabolism Satish C Bhatla, Manju A. Lal. Singapore: Springer
  10.  Liscum E, Askinosie SK, Leuchtman DL, Morrow J, Willenburg KT, Coats DR. Phototropism: growing towards an understanding of plant movement. Plant Cell. 2014 Jan;26(1):38-55. doi: 10.1105/tpc.113.119727. Epub 2014 Jan 30. PMID: 24481074; PMCID: PMC3963583.
  11.  Reece, Jane B. Campbell Biology : Jane B. Reece ... [et Al.]. 9th ed., Boston, Ma, Benjamin Cummings, 2011.
  12.  Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., & Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).
at No comments:
Labels: , , , , , , ,

2026/06/18

Potensiyela avê

 

Di vê mînaka bi parzûna nîvdelînbar a di navbera du sîstemên avî de,  av wê ji qada potensiyala bilind ber bi qada potensiyela nizm a potensiyela avê ve biçe, heta ko hevsengî ava bibe. Tiwawe (Ψs), pesto (Ψp), û rakêş (Ψg) bandor li ser potensiyela tevahî ya avê ya herdu aliyên lûleyê (Ψtevahî rast an çep) dikin, loma cudahiya di navbera Ψtevahî ya her aliyek (ΔΨ) jî ji vana bandor digirin.

Potensiyela avê (bi înglîzî: water potential), pîvana enerjiya serbest a avê li gor yekîneya qebareya wê.‌[1]

Di riwekzaniyê de potansiyela avê, ji ber osmoz, rakêş, zexta mekanîkî û bandorên matrîksê, meyla veguhaztina avê ya ji deverek bo deverek din nîşan dide. Di warê bikaranîna hêza hîdrolî de, riwek endazyarên yeman in. Tenê bi karanîna qanunên bingehîn ên fîzîkê û manîpulekirina enerjiya potensiyelê, riwek dikarin avê bigihînin serê darek bi bilindiya 116 metreyê. Herwisa riwek dikarin ji enerjiya hîdrolî, bi têra xwe hêz berhem bikin ko kevir û zinaran parçe bikin, rêyan biqelişînin. Riwek ji bo van karan, potensiyela avê bi kar tînin.[2]

Fîzyolgên riwekan bi enerjiya sîstemên avî ve eleqedar nabin, lê pir bala xwe didin ser tevgera avê ya di navbera du sîsteman. Bi kurtasî, potensiyela avê, cudahiya enerjiya potensiyelê ya di navbera ava wê were lêkolînkirin û ava safî (di bin pestoya atmosferê û germahiya asayî ya hawirdorê de) ye. Her ko potensiyela gîrawe (bi înglîzî: solution) ya derdora xaneya riwekê diguhere, av bi ozmozê dikeve nav xaneyê an jî xaneyê diterikîne.[1]Heke du xaneyên riwekê li kêlaka hev bin û potensiyela avê di herdu xaneyan de ne yek be, di kîjan xaneyê de potensiyela avê zêde be, av ji wê xaneyê derbasî nav xaneya din dibe.‌[3]

Potensiyela avê bi tîpa ψ (psi) ya yewnanî tê destnîşankirin û bi yekîneyên pestoyê (pesto corek enerjiye ye) ya bi navê megapaskal (MPa) tê ravekirin.[1]Potensiyela ava safî (Ψwava safî) ji bo hêsankirina pênaseyê, wekî nîrxek sifir tê pejirandin (her çiqas ava safî (bi înglîzî: pure water) gelek enerjiya potansiyelê lixwe bigire jî ev enerjî tê paşguhkirin). Loma, nîrxên potensiyela avê ya ji bo ava nav reg, qed û pelên riwekê bi Ψw ava safî  ve tê qiyaskirin û wisa tê ravekirin.[2]

Hin hokar di gîraweyên riwekê de bandor li ser potensiyela avê dikin. Ev hokar: xestî (tîrî) ya tiwaweyê, pesto, hêza rakêşanê (erdkêşî) û hokarên bi navê bandorên matrîksê ne. Bi hevkêşeya li jêr, potensiyela avê hatiye dabeşkirin bo pêkhateyên wê[4]

Ψsîstem = Ψtevahî = Ψs + Ψp + Ψg + Ψm

Li vir tiwawe bi Ψs, pesto bi Ψp, rakêş bi Ψg, û potansiyelên matrîks jî bi Ψm hatine nîşandan.

“Sîstem” dibe ko potensiyela ava axê (Ψax), ava regê (Ψreg), ava qedê (Ψqed), ava pelê (Ψpel) an jî ava atmosferê (Ψatmosfer) be. Her ko yek an jî zêdetir pêkhateyên sîstemê diguhere, ev guhertin potensiyela avê ya tevahiya sîstemê zêde dikin an jî kêm dikin. Gava guhertina pêkhateyê rû dide, ji bo dabînkirina hevsengiyê av dikeve nav tevgerê, av ji sîstem an jî pêkhateya bi potensiyela avê ya zêde, ber bi sîstem an jî pêkhateya bi potensiyela avê ya kêm ve cih diguherîne. Ev rewş  cudahiya di potensiyela avê ya du sîsteman (ΔΨ) dizivirîne bo sifirê (ΔΨ = 0). Loma ji bo av di riwekê de ji axê ber bi hewayê ve biçe (ev kiryar wekî hilmîn tê navkirin.), divê Ψax > Ψreg > Ψqed > Ψpel > Ψatmosfer be.

Tevgere avê ji ber ΔΨ ye, ne ko ji ber pêkhateyên yek bi yek e. Lê ji ber ko her ji yek pêkhateyek bandor li ser tevahiya Ψsîstem dike, bi manîpulasyona yek ji pêkhateyan (bi taybetî Ψs ), riwek dikare tevgera avê kontrol bike.

Potensiyela Tiwaweyê

Ev gîrawe bi parzûna nîvdelînbar dabeşê du beşan bûyê. Li aliyê rastê de xestiya tiwaweyê zêdeyê, potensiyala avê kêm e. Loma ava li aliyê çepê di nav parzûna nîvdelîmbar de derbasî aliyê rastê dibe heta ko li herdu aliyan de hevsengiya potensiyela avê çêbibe.

Potensiyela tiwaweyê (bi înglîzî: solute potential) herwisa wekî potensiyela ozmozî jî tê navkirin[4], bi Ψs tê destnîşankirin û, bi xestiya tiwaweyê re têkîldar e. Ev têkîldarî bi hevkêşeya van't Hoff tê nîşankirin.

Ψs= – MiRT

Di vê hevkêşeyê de,

M xestiya molar a tiwaweyê,

i  hokara van't Hoff,

R sabîta gazê ya îdeal, û

T jî germahîya bi pileya Kelvîn destnîşan dike.[2]

Nîşana negatîve (–) destnîşan dike ko tiwaweyên di avê de heliyane, potensiyela avê kêm dikin.[4] Tiwawe bi xerckirina hin ji enerjiya potensiyelê ya nav avê, potensiyela avê kêm dikin (di encamê de  Ψw ya negatîv çêdibe).[5]Di xaneya riwekê de potensiyela tiwaweyê negatîv e, di ava safî de sifir e. Ji bo sîtoplazmaya xaneyê, nîrxên asayî –0.5 heta –1.0 MPa ye.[2]

Ji ber ko molekulên avê dikarin bi navbeynkariya bendên hîdrojenê bi molekulên tiwaweyê ve werin girêdan, tiwawe dikarin di avê de bihelin. Molekulên dijav ên wekî rûn (çewrî) ên ko bi molekulên avê ve nayên girêdan, tevlê avê nabin.

Enerjiya di bendên hîdrojenî yên navbera molekulên tiwawe û avê ji ber ko bi bendan hatiye girêdan, êdî ji bo xebata sîstemê nayê bikaranîn. Bi gotinek din, gava tiwawe li sîstemên avî tê zêdekirin, mîqdarê enerjiya potansiyel a heyî, kêm dibe.[5]Loma bi zêdebûna xestiya tiwaweyê, Ψs kêm dibe. Ji ber ko Ψs  yek ji çar hemanên Ψsîstem an jî Ψtevahî ye, kêmbûna Ψs wê bibe sedema kêmbûna Ψtevahî. Di nav sîtoplazmaya wan de, rêjeya tiwawe zêde ye, loma potensiyela avê ya nav xaneyên riwekê li gor ya ava safî hê zêdetir negatîv e. Ji ber vê cudahiya potensiyela avê, av ji axê bi kiryara ozmozê, wê derbasê  xaneyên regê riwekê  bibe. Loma hin caran potensiyela tiwaweyê, wekî potensiyela ozmozî tê navkirin. Xaneyên riwekan bi zêdekirin an jî dûrxistina molekulên tiwaweyê dikarin Ψs  yê (herwisa Ψtevahî ye ) bi rêya metabolî kontrol bikin.

Potensiyela Pestoyê

Potensiyela pestoyê (Ψp) (bi înglîzî: pressure potential), herwisa wekî potensiyela turgorê jî tê zanîn, dibe ko pozîtîv an jî negatîv be.[6] Ji ber ko pesto îfadeya enerjiyê ye, pesto çiqas zêde be, di sîstemê de enerjiya potensîyel jî ewqas zêde ye. Ji ber vê yekê, Ψp ya pozîtîv (guvaştin) Ψtevahî zêde dike, û Ψp ya negatîv jî (girjî) Ψtevahî kêm dike.

Pestoya pozîtîv di nav xaneyan de ji hêla dîwarê xaneyê ve tê girtin, û ev yek pestoya turgorê çêdike. Bi gelemperî potensiyela pestoyê bi qasî 0.6 heta 0.8 MPa ye, lê dibe ko di riwekên baş hatine avdanî de, pesto bigihêje heta 1.5 MPa-yê.[2]

Ji ber kêmavîyê, çilmisîna pelan û pîştî avdana riwekê, bi xwe ve hatina pelan, mînak e ji bo bandora pestoya turgorê. Av ji pelan bi hilmînê tê windakirin (dema çilmisînê de potensiyela pestoyê nezî Ψp = 0 MPa-ye) û li dewsa wê, bi regan av tê girtin. Bi şiyana manîpulekirina Ψs yê, û bi kiryara ozmozê, riwek dikare Ψp yê manîpule bike. Heke di sîtoplazmaya xaneya riwekê de xestiya tiwaweyê zêde bibe, Ψs wê kêm bibe, Ψtevahî wê kêm bibe, ΔΨ ya navbera xane û şaneyên hawirdorê wê kêm bibe, av bi rêya ozmozê wê bikeve nav xaneyê, û Ψp zêde bibe. Herwisa bi vekirin û girtina stomayan Ψp bi awayekî nerasterast di bin kontrola riwekê de ye. Kunê stomayê rê dide hilma avê ji pelê derkeve. Bi vî awayî Ψp û Ψtevahî kêm dibe, û Ψ-ya di navbera ava pelê û bistîka pelê zêde dibe, loma av ji bistîkê ber bi pelê ve diherike. 

Potensiyela Rakêşê

Di riwekên bê bilindahî de potensiyela rakêşê (Ψg) (bi înglîzî: gravitational potential) hertim negatîv an jî sifir e. Potensiyela rakêşê hertim enerjiya potensiyel a sîstemê xerc dike an jî ji sîstemê dûr dixe. Hêza rakêşê (erdkêşê) ava nav riwekê ber bi jêrê, ber bi axê ve dikişîne, loma enerjiya potensiyel a tevahî (Ψtevahî) ya nav ava riwekê kêm dike. Riwek çiqas dirêj (bilind) be, stûna ava nav riwekê jî ewqas dirêj e û Ψg hê pirtir bandor dike. Di asta qebareya xaneyê de û di riwekên kin de bandora Ψg kêm e, loma mirov dikare paşguh bike. Lê di darên dirêj de, wekî mînak, dara sekoyayê de ji bo guhaztina avê bo pelên herî jorîn, ji ber rakêşa negatîv a –0.1 MPa m-1, bi 10MPa  ya ekstra rê li ber bandora rakêşê digire. Riwek nikarin Ψg manîpule bikin.[2]

Potensiyela Matriks  

Potensiyela matrîks (Ψm) (bi înglîzî: matric potential) hertim negatîv, an jî herî zêde sifir e. Di sîstema ziwa de, wekî mînak, di tovek ziwa de dibe ko bi qasî –2 MPa be. Di sîtema bi avê têrbûyî de potensiyela matriks sifir e. Bi matrîksê ve girêdana avê, hertim potensiyela enerjiya sîstemê xerc dike an jî dûr dixe. Ji ber ko Ψm  tevlê çêkirina bendên hîdrojenî di navbera av û pêkhateya din ên sîstema avî dibe, potensiyela matrîks dişibe potensiyela tiwaweyê. Lêbelê, di potensiyela tiwaweyê de, pêkhateyên din avxwaz in û di avê de dihelin, di Ψm de pêkhateyên din molekulên dîwarê xaneya riwekê ne, avxwaz in, lê di avê de nahelin. Hemû xaneyên riwekan, dîwarê xaneyê yê ji selulozê lixwe digirin. Selûloza dîwarê xaneyê avxwaz e, ji bo zeliqîna (girêdan) avê matrîks ava dike. Navê potensiyela matrîksê ji vir tê.[2]Di demsalên hişkayî de, di şaneyên tovan de an jî di axa ziwa de, Ψm pir  mezin e (negatîv). Lê gava ax tê avdan an jî tov avê werdigire, Ψm bi lez ber bi sifirê diçe. Riwek nikarin Ψm yê manipule bikin. Di reg, qed û pelên baş hatine avdanî de  bandora Ψm tê paşguhkirin.

Girêdanên derve

Çavkanî

  1.  Taiz, L. et al. (2015) Plant physiology and development. 6Th ed.Sunderland, Massachusetts, U.S.A ISBN 9780197614235
  2.  Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., & Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,
  3.  TBidlack, J.E., Jansky, S. and Stern, K.R. (2018) Stern’s introductory plant biology. 14th edn. New York, NY: McGraw-Hill.
  4.  Bhatla, S.C. and A. Lal, M. (2019) Plant Physiology, development and metabolism Satish C Bhatla, Manju A. Lal. Singapore: Springer
  5.  Losos, J., Mason, K., Johnson,G., Raven, P., & Singer, S. (2016). Biology (11th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.
  6.  Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., & Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).
at No comments:
Labels: , , , , , ,
Subscribe to: Posts (Atom)