2026/04/18

Tov


Pêkhateya tovê riweka gûzê

Tov (bi înglîzî: seed) di riwekên tovrût û tavdapoşrav de hêkokeya gihîştî ye ko ji embriyoyê, embara xurekê û bergê tovê pêk tê.[1]

Di riwekên tovdar de piştî pîtînê, hêkoke diperise dibe tov, û hêkdank jî dibe fêkî.[2] Jiyana riwekên tovdar bi çêbûn û zîldana tovê dest pê dike. Tov gelek hindik av lixwe digirin, pêkhateyên gelek hişk in û di qonaxa mitbûnê (xewê) de ne. Tovên riwekan bi qebare û şêweyên cor bi cor in. Wekî mînak, tovên herî hûrik, ên orkîdeyê ne û giraniya tovê biqasî 0.0000006 gram e. Giraniya tovê hin corên gûza hînde jî dibe ko bi qasî 30 kîlogram be. Hin tov temenkurt in û heke zîl nedin dimirin. Wekî mînak, tovên dara biyê bi qasî hefteyek dijîn. Lê bi gelemperî tov ji bo demek dirêj dikarin di qonaxa mitbûnê (bi înglîzî: dormancy) de zindî bimînin. Wekî mînak, tovên dara mîmozayê dikarin bi qasî 200 sal zindî bimînin û paşê di bin şert û mercên guncav de zîl bidin.‌[3] Giraniya tovekî gihîştî bi qasî %5 heta %20 ji avê pêk tê. Ango ava tovê pir hindik e, ji ber ko ji bo çalakiya enzîman pêdivî bi avê heye, di vî rewşê de zîndeçalakiyên tov û riwekoka nav tovê gelek bi hêdî rû didin. Heta ko bi têra xwe av û oksîjen negihîje embriyoyê, zîldan û şînbûna tovê jî rû nade.[4]

Tov embriyoya riwekê ye ko bi embara xurekê, di nav bergê tovê de pêçayî ye.[5]

Bergê Tovê

Tov li gel hêkokeyê, ji aliyê bergê tovê (bi înglîzî: seed coat) ve jî tê parastin. Di tovê gihîştî de bergê tovê ji çînên xaneyên mirî pêk tê. Bergê tovê ji integumentên kîsikê hêkokeyê çêdibe.[4]Di riwekên dulep de bergê tovê ji du beşên cuda pêk tê: bergê derve yê bi navê testa û bergê navî yê bi navê tegmen.Bergê tovê gelek rîşal lixwe digire, loma ji bo tenduristiya koendama herisê ya mirov gelek sûdbexş e. Bergê tovê lîgînîn û polîsakarîd lixwe digire. Ev herdu made jî neherîsbar in loma di nav rûviyan de derbasûna xurekan hêsan dikin. Herwisa bergê tovê ji aliyê antîoksîdantan jî dewlemend e.[3]

Peresîna embriyoyê di nav tovê de

Qonaxên peresîna embriyoyê di riweka dulep de.

Di zîgota hê dest bi dabeşbûnê nekiriye de, pêşî cemsergirî (polarîzasyon) rû dide. Xaneya zîgotê xwe dirêj dike. Aliyê jorê zîgotê bi sîtoplazmayê dewlemend e, lê beşa jêrîn a zîgotê jî vakuolek gir a navendî lixwe digire. Dabeşbûna yekem a zîgotê, bi berwarkî û bi awayekî ne yeksan rû dide. Bi dabeşbûna zîgotê, du xane peyda dibin: xaneya jorîn (bi înglîzî: apical cell) û xaneya binî (bi înglîzî: basal cell). Xaneya jorîn piçûk e, a binî gir e. Ji dabeşbûna xaneya gir, zincîrek xaneyên bi navê hilawestîner peyda dibe. Hilawestîner li nêzîkê derkokeyê de girêdayî ye û embriyoyê bi makeriwekê ve girê dide. Hilawestîner ji makeriwekê xurek û hormon diguhazîne bo embriyoyê. Di hin corên riwekan de xurekên ji endospermê, bi navbeynkariya hilawestînerê tê guhaztin bo embriyoyê.[6] Xaneya jorîn (xaneya piçûk) jî dabeş dibe û diperise bo embriyoya pêşîn a bi şêweyî gogî û bi hilawestînerê ve girêdayî.[7] Embriyoya nav tovê ji zîgotê diperise û heta astek diyarkirî di nav makeriwekê de geşe dibe, paşe geşebûna tovê radiweste. Embriyoyek gihîştî, ji rega embriyonî (regoke), ajê embriyonî, û yek an jî du pelên tovê (lep) pêk tê.[2]Eksenê embriyonî ji sê beşan pêk tê: plumul, regoke û hîpokotîl. Beşa embriyoyê ya navbera regokeyê û cihê girêdana lepê (an jî lepan) wekî hîpokotîl tê navkirin (wateya hîpokotîl ”jêrê lepan”e). Eksenê embriyonî di regokeyê de bi dawî dibe. Regoke rega embriyonî ye û wê biperise bo rega riwekê. Di riwekên dulep de hîpokotîl ji rûyê erdê dirêjê jor dibe û tevlê çêbûna qedê riwekê dibe. Di riwekên yeklep de ji ber ko dirêjbûna qedê rû nade, hîpokotîl li ser rûyê axê xuya nabin. Beşa ji eksena embriyoyî ya li jorê lepan dirêj dibe, wekî epîkotîl (“jorê lepan”) tê navkirin. Plumul, ji epîkotîl, pelên ciwan ên fotosentezî, û merîstema lûtkeyî ya ajê pêk tê.

Lep

Lep (bi înglîzî: cotyledon) beşek embriyoya nav tovê ye û berê zîldana tovê, bi reg û ajê embriyoyê ve çêdibe. Herwisa lep wekî pelên embriyoyî jî tên zanîn.[3] Lepên gelek riwekan, wekî endamê embarkirinê kar dikin. Dema geşebûna lepên embriyoyê de proteîn, nîşa û çewrî (rûn) tê berhemkirin û di lepan de tê embarkirin. Ev embara xurekan dema zîldana tovê, heta destpêka fototosentezê, ji bo geşe û peresîna şitilê tên bikaranîn.‌[8] Lep ji ber embarkirina xurekan, stûr in û bi şêweyî goştî ne. Tovên ko xurekê di lepan de embar dikin, endospermê wan pir piçûk e an jî qet tune. Mînak, lepên tovên fasulî, gulberrojê û tovên fistiqê xurek embar dikin, stûr û goştî ne. Tovên genim û garisê endosperm lixwe digirin, lepê van riwekan tenik e, û xurek embar nake, xurek di şaneya endospermê de embarkirî ye.[2] Riwekên tovdapoşrav li gor hejmara lepan dabeşê du komên sereke dibin. Riwekên ko embriyoyê wan tenê yek lep lixwe digire, wekî riwekên yeklep (bi înglîzî: monocots) û riwekên bi du lepan jî wekî riwekên dulep (bi înglîzî: dicots) tên navkirin. Lepên riwekan bi gelemperî xurek emabar dikin, ev xurek di qonaxên destpêkê yên zîldana tovê de tê bikaranîn.[3]Di piraniya riwekan de lep ji bergê tovê (testa) derdikevin û ji bin axê ber bi jorê erdê ve dirêj dibin. Lep li ser erdê bi bandora tîrojên rojê kloroplast çêdikin û bi fotosentezê xurek çêdikin. Bi gelemperî piştî çêbûna pelên pêşîn ên fotosentezî, lep diweşin.

Endosperm

Hebên genim, garis û gelek riwekên yeklep û hin riwekên dulep di endospermê de xurek embar dikin.

Endosperm şaneyek bêhempa ye di tovên riwekên tovdapoşravan (bi înglîzî: angiosperms) de. Xurekên di endospermê de embarkirî ji bo embriyoyê enerjî dabîn dikin. Tovên ko endosperm lixwe digirin, wekî tovên biendosperm (bi înglîzî: endospermous seeds) tên navkirin.[9] Hebên genim, garis û gelek riwekên yeklep û hin riwekên dulep di endospermê de xurek embar dikin. Piraniya riwekên dulep de xurek di lepan de tê embarkirin, lê di dulepên biendodsperm de, xurek ne di lepan de, lê di endospermê de tê embarkirin. Loma dema zîldanê, herdu lep wekî endamê mijînê kar dikin. Evana jî mîna yeklepan, xurekên embarkirî yên bi enzîman hatiye heriskirin digire û dişîne embriyoyê. Riweka tûtinê (Nicotiana tabaccum), firingî (Solanum lycopersicum), û îsot (Capsicum annuum) mînak in bo riwekên dulep ên tovê biendosperm. Tovên ko şaneya endosperm lixwe nagirin, wekî tovên bêendosperm (bi înglîzî: non-endospermous seeds) tên navkirin. Di dulepên bêendosperm de, piştî cotepîtînê endosperma trîploîdî diperise, lê xurekên di endospermê de embarkirî, tên guhaztin bo lêpên hê ber geşebûnê ne û li wir tên embarkirin. Du nîvên tovê fistiqê (Arachis hypogaea) û herdu nivên tovê fasuliyê, her yekê wan lep (kotîledon) in û xurek embar dikin. Di hin tovan de, wekî mînak, tovê orkîdeyan de endosperm û embara xurekê tune. Tovên evan riwekan dema zîldanê, bi karokên endomîkorîzî ve dikevin nav têkiliya sîmbiyozî.[3]

Di tovê de pêkhateya endospermê di hemû riwekan ne heman e. Di hin riwekan de şaneya endosperm ji çînek xaneyan pêk tê, di hinek riwekan de jî şaneya endospermê gir e û rûn an jî nîşa embar dike. Endosperm ji du şaneyên ji hev cuda: ji endosperma nîşayî û aleronê pêk tê. Endosperma nîşayî enzîman lixwe digire lê tovê gihîştî de xaneyên endosperma nîşayî mirî ne. Di tovên gihîştî de çîna aleron ji xaneyên zindî pêk tê. Di tovên birinc û ceh de stûriya çîna aleronê bi qasî sê heta çar rêzên xaneyan e. Di tovên garis û genimê de şaneya aleron ji çînek xaneyan pêk tê.[3]

Bi gelemperî endosperm berê embriyoyê diperise. Di riwekên tovdapoşrav de piştî cotepîtîne, navika trîploîdî ya navenda hekokeyê dabeş dibe. Bi dabeşbûna wê, xaneyek firenavikî ya bi şeweyî şîrî peyda dibe. Pêkhateya firenavikî bi rûdana sîtokînezê, di navbera navikan de parzûn ava dike û endosperma firexaneyî peyda dibe. Gava xaneyên endospermê dîwarê xaneyê çêdikin, endosperma şîrî êdî req (hişk) dibe.[7] Ev xurek piştî zîldana tovê, ji aliyê şitilê ve tê bikaranîn.

Di hinek riwekên dulep de, heta peresîna tovê temam bibe, tevahiya xurekên endospermê tê guhaztin bo herdu lepan. Di van riwekên dulep de tova gihîştî endosperm lixwe nagire.[7]Di tovên riwekên tovdapoşrav de embarkirina xurekê, di yeklep û dulepan de ji hev cuda ye. Di yeklepên wekî mîna garis û genimê de, tek lepek a bi navê skutellum heye. Skutellum bi navbeynkariya şaneya lûleyî (darik û niyan) rasterast bi embriyoyê ve girêdayî ye. Rezervên xurekê ne di skutellumê de, lê di nav endospermê de tê embarkirin. Bi destpêkirina zîldanê, ji aleronê enzîm tên derdan. Aleron ji çînek an jî çendan çînên xaneyan pêk tê, di binê bergê tovê de, endosperm û embriyoyê dipêçîne. Enzîm, karbohîdrat, proteîn û çewriyên embarkirî hildiweşînin. Berhemên hilweşandinê ji aliyê skutellumê ve tên mijîn û bi navbeynkariya şaneya lûleyî tên şandin bo embriyoyê. Di riwekên yeklep de skutellum ne endamê embarê, lê endamê bo mîjînê ye.[9] Di tovên riwekên dulep de, herdu lep û embriyo bi lûleyan girêdayî hev in.

Xurekên di tovê de embarkirî ne tenê ji bo embriyo û şitila riwekê ye, herwisa ji bo mirovahî û ajalên din jî çavkaniya xurekê ye.[2]Ji zêdetirê %50yê enerjiya mirov û %47ê proteînan ji tovan tên bidestxistin. Çavkaniya %90ê xurekên dinyayê, 17 cor riwek in. Li gel çewrî (rûn), polîsakarîd, û proteînan, tov mîneralan jî embar dikin. Danên nîşayê û karbohîdratên dîwarê xaneyê wekî rezervên xurekê yên sereke, di tovan de piraniya polîsakarîdên embarê pêk tînin.[3]

Xweguncandinên tovê

Tov amûr e ji bo belavbûna embriyoyê bo deverên dûr. Embriyo ya ji aliyê çîna parêzvan a tovê ve hatiye pêçandin, di hawîrdorên ko riwekên gihîştî nikarin bijîn de jî dijîn. Xweguncandina tovan bi çar rêkên serekî rû daye.[4]

1.Tov di bin şert û mercên hawirdorek neguncav de di qonaxa mitbûnê de, di xewê de dimîne heta ko rewşa hawirdorê ber bi başiyê ve here.

2. Tov di qonaxa herî nazîk a peresîna riwekokê de, ango di destpêka geşebûna riwekokê de, riwekokê ji bandorên neyînî yên hawirdorê diparêze.

3. Tov xurek lixwe digire, heta di riwekokê de karlêkên fotosentezê dest pê bikin, xurekê riwekokê dabîn dike.

4. Tov ji bo belavbûnê hatine guncandin, bi belavbûna tovê genotîpa riwekê jî tê guhaztin bo habîtatên nû.[4]

Zîldana Tovê

Bi mijîna avê, tov diwerime û bergê tovê diqelişe. Av dikeve nav tovê, enzîm çalak dibin û karlêkên metabolî dest pê dikin.

Piştî gihîştinê, gelek tov dikevin serdemek bêçalaktiyê, an jî di xaneyên xwe de asta çalakiyên metabolî pir kêm dikin. Ji vê dema bêdengiya tovê re tê gotin qonaxa mitbûnê. Mitbûna tovê dibe ko bi mehan, salan heta dibe ko bi sedsalan bidome. Bi mitbûnê, tov di bin şert û mercên neguncav de zindî dimîne lê zîl nade. Dema şertên hawirdorê diguhere û jîngeh ji bo tovê guncav dibe, zîldana tovê jî dest pê dike.[9]

Ji bo hemû corên tovan, şert û mercên guncav ne yek e. Bi gelemperî ji bo zîldanê, pêdiviya tovê bi av, oksîjen û germahiyek guncav heye. Lê dibe ko li gel vana, pêdiviya hin tovan bi ronahiyê, sermayê, an şewatê, an jî bi rûbirûmayîna hin madeyên kîmyayî hebe. Gelek şitil piştî baranên gur ji axê derdikevin. Şewatên li daristanan jî rê li ber zîldana hin tovan vedikin. Hin corên tovan jî, heta ko ji bo demek di sermayê de nemîn, zîl nadin. Ev rewş ji bo riwekên li deverên avûheweya hênik de dijîn re garantiye ko tovên wan heta biharê zîl nedin. Tovên hin corên riwekên li deverên germ de dijîn, wisa guherîne ko, hetanê li hawirdora tovê de şewat dernekeve û germahî pir zêde nebe, tov zîl nadin. Di gelek tovan de bergê tovê stûr e, şîyana zîldana tovê asteng dike.[7] Berê zîldanê bi hin rêbazên kîmyayî û makanîkî bergê tovê tê nermkirin. Dibe ko tov pêşî di ava germ de were şilkirin, an jî di nav hawirdorek asîdî ya mîna coga herisê ya ajalan re derbas bibe.

Zîldana tovê bi mijîna avê ve girêdayî ye, di tovê hişk de av pir hindik e. Bi mijîna avê, tov diwerime û bergê tovê diqelişe. Av dikeve nav tovê, enzîm çalak dibin û karlêkên metabolî dest pê dikin. Av tovê han dike bo çêkirina hormonên gîberellîn. Gîberellîn navê komek hormonan e ko yek ji karên wan ê serekî di tovê de pêk tê. Gîberellîn dawî li qonaxa mitbûnê tînin û zîldana tovê didin destpêkirin. Hormonên gîberellîn bandor li çîna aleronê dikin û xaneyên aleronê enzîma amîlaz berhem dikin û der didin. Amîlaz nîşaya di endospermê de an jî ya di lepan de diherisînine bo maltozê.Maltoz tê guhaztin bo embriyoyê. Embriyo ji maltozê enerjî bi dest dixe.[10]

Li gor qebareya tovê, dema ji bo şînbûna şitilê derbas dibe, guherbar e. Corên ko tovên wan gir in, bi têra xwe xurekên embarkirî lixwe digirin, loma dikarin di bin erdê de, di nav axa kur de jî zîl bidin û epîkotîlê xwe ji axê ber bi derve dirêj bikin. Tovên ko qebareya wan piçûk in, bi gelemperî ji bo şînbûnê hewceyê ronahiyê ne.[11] Ev rewş piştrast dike ko tov tenê li ser rûyê axê an jî nêzikî rûyê axê (cihê ronî) de were zîldan. Heke evan tovan di bin axê de cihê kûr de zîl bidin, şitila li ber geşebûnê bi têra xwe xurek dabîn nakê ko ji bin axê derkeve û biperise.[9]

Regoke, ango rega embriyonî, endama yekem e ko ji tovê dirêj dibe. Paşê serikê ajê, axê diqelişîne û derdike ser rûyê erdê.[7] Di dema zîldana tovên dulep de, epîkotîl mîna çengelek tê badan û plumula ser wî jî arasteyê jêr dibe. Ev şiklê epîkotîlê wekî çengela plumulê tê navkirin. Her ko zîldana tovê di tariyê de didome, epîkotîl jî bi şêweyî çengel dirêj dibe. Gava çengela plumulê axa li ser tovê ber bi jor ve tehn dide û diqelişîne, plumul ji ziyanên axa hişk û zivir tê parastin. Bi ronahiyê re, çengela hîpokotîl rast dibe, pelên ciwan ber bi rojê ve diçin û fireh dibin, dirêjbûna epîkotîl didome. Di wê demê de regoke jî geşe dibe û rega seretayî çêdibe. Herko rega seretayî ber bi jêrî ve geşe dibe, rega singî diperise û regên teniştî jî ji rega singî şax didin. Bi vî awayî sîstema rega singî ya riweka dulep a asayî peyda dibe.

Di tovên yeklep de beşên testa û tegmen ên bergê tovê yek dibin. Bi zîldana tovê, rega seretayî derdikeve. Serikê rega seretayî ji aliyê koleorîza ve pêçayî ye û tê parastin. Paşê, ajê seretayî dirêj dibe. Serikê ajê bi pêkhateya parêzvan a bi navê koleoptîl ve pêçayî ye. Bi derketina ronahiyê re (ango, dema ko plumul ji axê derketiye û êdî pêdivî bi parastina koleoptilê nîne), dirêjbûna koleoptilê radiweste û pel fireh dibin û vedibin ko tîrojên ronahiyê bimijin. Li kotahiya din a eksenê embriyoyê de, rega seretayî dimire. Li dewsa wê, ji binikê qedê, regên palpiştî (regên ko ji cihê asayî dernakevin) derdikevin û sîstema rega rîşalî ya yeklep peyda dibe.[9]

Girêdanên derve

Çavkanî

  1.  Starr, C. (2007). Biology:concepts and applications (7th ed.). Boston, MA: Cengage Learning.
  2.  Solomon, E., Martin, C., Martin, D., & Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.
  3.  Bhatla, S.C. and A. Lal, M. (2019) Plant Physiology, development and metabolism Satish C Bhatla, Manju A. Lal. Singapore: Springer
  4.  Losos, J., Mason, K., Johnson,G., Raven, P., & Singer, S. (2016). Biology (11th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.
  5.  Simon, E. J., Dickey, J.L., Reece, J. B., & Burton, R. A. (2018).Campbell Essential Biology with Physiology (6th ed.). Newyork, United States: Pearson.
  6.  Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., & Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).
  7.  Reece, Jane B. Campbell Biology : Jane B. Reece ... [et Al.]. 9th ed., Boston, Ma, Benjamin Cummings, 2011.
  8.  Taiz, L. and Zeiger, E. (2014) Plant Physiology. 6th edn. Sinauer Associates.
  9.  Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., & Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,
  10.  Jones, M., Fosbery, R., Gregory, J., & Taylor, D. (2014). Cambridge International AS and A Level Biology Coursebook with CD-ROM (4th ed.). Cambridge, MA: Cambridge University Press
  11.  Postlethwait, J. H., & Hopson, J. L. (2006). Modern Biology. NY, United states: Holt Rinehart & Winston.
at No comments:
Labels: , , , , , ,

2026/02/20

Fêkî (pêkhateya riwekê)

 

Fêkî an jî ber (bi înglîzî: fruit), hêkdanka pêgihîştî ya goştî an hişk a riweka kulîlkdar e û tov an tovan lixwe digire.[1]

Fêki tenê di riwekên tovdapoşrav (riwekên kulîlkdar) de çêdibin. Di riwekên tovdapoşrav (bi înglîzî: angiosperms) de, piştî cotepîtîn di hêkokeyê de pêk hat, hêkoke diperise bo tovê û hêkdanka kulîlkê jî diperise bo fêkiyê.[2] Fêkî bi gelemperî bi çêja şîrîn tên nasîn, lê hemû fêkî şîrîn nînin. Wekî mînak, porteqal, berû, gûz, trî, hebika genim hemû fêkî ne lê çêj û pêkhateya wan ne yek e. Di riwekzaniyê de peyva “fêkî” ji bo hêkdanka pêgihîştî tê bikaranîn. Di kulîlka pîtîn rû daye de hêkdank diperise bo fêkiyê. Fêkî yek an jî zêdetir tov lixwe digire, tov û embriyoyê dipêçîne û diparêze.[3]

Polenkirina fêkiyan

Li gor jêder û pêkhateya wan, gelek corên fêkiyan hene.

Li gor jêder û pêkhateya wan, gelek corên fêkiyan hene. Sêv, firingî, gûz, hebika genim û lîmon hemû fêkî ne lê pêkhate û çêja wan ne yek e.[3]

Li gor bersiva van pirsên li jêr, fêkî bi çendan awayî tên polenkirin.

  • Gelo di çêbûna fêkiyê de, tenê hêkdank cih girtiye an hin beşên din ên kulîlkê jî tevlê çêbûna fêkiyê bûne?
  • Gelo fêkiyê gihîştî hişk e an nerm e?
  • Gelo fêkî bi tevlêbûna yek kulîlkek an bi yekbûna çendan kulîlkan perisiye?
  • Gelo di çêbûna fêkiyê de yek mêyik an çendan mêyikên heman kulîlkê cih girtiye?

Hin fêkî tenê ji hêkdankê diperisin û wekî fêkiyên rasteqîn tên navkirin. Di hin riwekan de hin beşên din ên kulîlkê jî tevlê çêbûna fêkiyê dibin, ji van fêkiyan re tê gotin fêkiyên zir.

Bi gelemperî fêkî di çar beşan de tên polenkirin: fêkiyê sade, fêkiyê komî, fêkiyê awête û fêkiyê zir.

Heke fêkî ji yek hêkdankek an jî ji hêkdankên yekbûyî yên mêyika kulîlkek biperise, ev fêkî wekî fêkiyê sade (bi înglîzî: simple fruit) tê navkirin. Wekî mînak, gûz, fasulî, trî, mişmiş, firingî.[3] Fêkiyê sade yê gihîştî dibe ko bibe fêkiyê goştî an jî fêkiyê hişk.[2]

Fêkiyê komî (bi înglîzî: aggregate fruit) ew fêkîye ko ji kulîlkek a bi çendan mêyikên ji hev cuda çêdibe. Piştî pîtînê, her yek ji mêyikên kulîlkê diperisin bo fêkiyek hûrik. Bi gihîştina van fêkiyan, li ser textê kulîlkê de koma fêkiyên hûrik peyda dibe. Wekî mînak, tûreşk, tûşemî û tûfirengî (çîlek).[4]

Fêkiyên awête (bi înglîzî: multiple fruit) ji guşiya kulîlkên nêzî hev diperisin. Di guşiyê de her kulîlk xwediyê textek serbixwe ye, lê hemû kulîlkên guşiyê li ser bistîkek hevpar de cih digirin. Piştî pîtinê, hekdanka her kulîlkek geşe dibe û bi hêkdanka kulîlka nezî xwe ve yek dibe. Bi vî awayî, ji yekbûna gelek fêkiyên hûrik, fêkiyek yekane û mezintir peyda dibe. Wekî mînak, tû, hejîr û ananas.[4] Ango fêkiyê komî û fêkiyê awête piçek dişibin hev. Fêkiyê komî ji kulîlkek a bi çendan meyikan, lê fêkiyê awête ji meyikên çendan kulîlkan diperisin.

Di fêkiyên zir de, li gel hêkdankê, hin beşên din ên kulîlkê jê tevlê perisînê dibin. Wekî mînak, di fêkiyên sêv û hirmiyê de, textê kulîlkê û hêkdank bi hev re diperisin bo fêkiyê. Herwisa tûfirengî hem fêkiyê komî hem jî fêkiyek zir e. Beşa sor a tê xwarin, ji geşebûna textê kulîlkê pêk tê.[2]

Fêkî li gor pêkhateya perîkarpê, wekî fêkiyê hişk û fêkiyê goştî tên dabeşkirin. Di fêkiyê hişk ê gihîştî de mezokarp tekez hişk e. Wekî mînak, gûz, genim û berû.

Fêkiyê ko di qonaxa gihîştiyêde mezokarpa wî goştî û nerm e, wekî fêkiyê goştî tê navkirin.Wekî mînak, firingî, tirî, hirmî û mişmiş

Herwisa li gor serbestmayina tovê jî du cor fêkî hene. Hin fêkî ji bo serbestmayîna tovê, hişk dibin, xwe vedikin û tovên xwe direşînin. Wekî mînak, polke û fasulî. Hin corên fêkiyan jî ji bo berdana tovên xwe, xwe dispêrin rizîbûnê. Wekî mînak, şeftalî û mişmiş.

Pêkhateya fêkiyê

Bi gelemperî fêki ji sê beşên serekî pêk tên.

Bi gelemperî fêki ji sê beşên serekî pêk tên: egzokarp (rûyê derve an jî qalik), mezokarp (beşa naverast a fêkiyê), û endokarp (beşa navî ya fêkiyê). Ev hersê beş bi hev re wekî perîkarp tên navkirin. Bi gelemperî beşa mezokarp bi pêkhateya goştî ye û bo xwarinê ye. Lê di hin fêkiyan de, wekî mînak, di porteqalê de endokarp tê xwarin. Di gelek fêkiyan de du an jî sê çîn yek dibin û di fêkiyên pêgihîştî de hersê beş ji hev nayên derxistin.

Hebika genim, a birincê û ya garisê (lazût) heman fêkî ne. Lê di vana da perîkarp a fêkiyê pir tenik maye û bi bergê tovê ve yek bûye. Fêkiyên van riwekan, fêkiyên sade ne, lê hema tenê ji tovê pêk tên.

Gihîştina fêkiyê

Di riweka tûfirengiyê de fêkiyê negihîştî û yê gihîştî.

Bi gelemperî gihîştina fêkiyê û peresîna tova nav fêkiyê, bi heman demê de rû dide. Gihîştina fêkiyê hişk, wekî mînak gihîştina fêkiyê riweka fasulî, bi kevnbûn û hişkbûna şaneyên fêkiyê, xwe nişan dide. Pêvajoya gihîştina fêkiyên goştî piçek aloztir e.[5]

Peresîna fêkiyê di çar qonaxên cuda de rû dide. Qonaxa peşîn çêbûna fêkiyê ye, paşê, dabeşbûna bilez a xaneyên fêkiyê rû dide. Di qonaxa sêyem de qebareya xaneyan zêde dibe, qonaxa dawî destpêka gihîştinê ye.‌[6]

Di qonaxa gihîştinê de, enzîmên herisê, dîwarê xaneyan hildiweşîne bi vî awayê di perîkarpê de pêkhateya goştî peyda dibe.[5]

Di dema gihîştinê de, fêkî ji rengê kesk diguherin bo bi rengên corbecor ên wekî sor, zer, porteqalî, binefşî û şîn.[6]Pigmentên ko di vê pêvajoyê de beşdar dibin, ne tenê balkêşiya dîtbarî ya fêkiyan zêde dikin, lê di heman demê de ji bo çêj û bêhna wan jî girîng in.[6]

Bi gelemperî, fêkî ji çendan corên pîgmentan pêk tên. Ji van pîgmentan, klorofîl bi rengê kesk e. Karotenoîd bi rengên zer, porteqalî û sor in. Antosiyanîn bi rengên sor, şîn û binefşî ne. Pîgmentên flavonoîd jî bi rengê zer e.

Di destpêka gihîştinê de klorofîl hildiweşin, loma rengê kesk ê fêkiyê hêdî bi hêdî winda dibe. Piştî hilweşîna klorofîlê, kloroplast diguherin bo kromoplastan û wekî cihê embara karotenoîdan kar dikin.[6]Kromoplast plastîdên bi rengê zer, sor û porteqalî ne û pigmentên kesk lixwe nagirin.

Li gel guherîna rengê fêkiyê, di pêvajoya gihîştinê de çêj û bêhna fêkiyê jî diguhere. Di destpêka gihîştinê ya piraniya fêkiyan de, nîşa tê hilweşandin bo glukoz û fruktozê. Bi vî awayî di fêkiyê de çêja şîrîn zêde dibe. Di destpêka gihîştinê de rêjeya asîda sîtrî û asîda malî zêdeye, loma piraniya fêkiyên negihîştî tirş û tal in, lê di fêkiyên gihîştî de rêjeya asîdan jî kêm dibe.[7] Ji ber ko nîşa û hin asîdên endamî tên guhertin bo şekir, di hin fêkiyan de rêjeya şekir heta %20 giraniya fêkiyê zêde dibe.[2]

Hormona etîlenê bandor li ser gihîştina fêkiyan dike û qonaxa gehiştinê hê leztir rû dide.

Partenokarpî

Di xwezayê de gava di kulîlkê de pîtîn rû nede, bi gelemperî fêkî jî naperise.[3] Lê hin caran beyî ko pîtîn rû bide, fêkiyê bêdendik (bêtov) diperise, ji vê rewşê re tê gotin partenokarpî (bi înglîzî: parthenocarpy). Hin çeşîdên ananas, mûz, xiyar, trî, porteqal bi awayekî sirûştî bi partenokarpiyê çêdibin. Di van fêkiyan de tov tune.[8]

Ji aliyê mirovan jî bi partenokarpiya destkarî, fêkiyên bêtov tên hilberîn. Di partenokarpiya destkarî de hormonên wekî oksîn, gîberellîn û sîtokînîn tên bikaranîn[6]

Belavbûna Fêkiyan

Armanca serekî ya fêkiyê, bi tova nav xwe, biçe cihek dûrê riweka makê (bi înglîzî: mother plant). Heke tov li nêzî rîwka makê bimîne, an jî ji makeriwekê biweşe binê makeriwekê, ji bo nifşên nû bi têra xwe cih namîne, nifşên nû di bin siya riwekên din de dimînin, bi têra xwe geşe nabin û naperisin. Loma divê tov were guhaztin bo cihekî guncav ko li wir zîl bide û geşe bibe. Bi belavkirina fêkî û tovê xwe, bi eslê xwe cora riwekê li ser rûyê erdê belav dibe. Riwekên tovdapoşrav di karê belavkirina fêkî û tovê xwe de gelek serkeftî ne, loma di cîhana riwekan de hejmara corên riwekên tovdapoşrav ji hemû corên din zêdetir e. Çeşîddariya corên fêkiyan rê li ber gelek rêbazên belavkirinê vedike.

fêkiyê darkevotê sivik e û bi şêweyî perê balîndeyan e, loma bi bayê bi hêsanî tê guhaztin.

Fêkiyên goştî yên gihîştî, bala hê pirtir mirov û ajalên din dikişine ser xwe Fêkiyê gihîştî bi guherînên xwe, mesaj dide hawirdorê ko çêj û behna wê xweş e û ajal dikarin wê bixwin.[7]Loma, fêkiyên goştî bi gelemperî ji aliyê mirov û ajalên din ve tên belavkirin. Ajal di nav fêkiyên riwekê de ji ber reng û bêhna wan, tenê fêkiyên pêgihîştî dibijêrin. Ajal bi gelemperî fêkî û tova nav fêkiyê bi hev re dixwin. Di coga herisê de beşa goştî ya fêkiyê tê heriskirin, lê bergê tovê, rê nade enzîmên herisê tovê jî biherisînin. Ango tov di coga herisê de sax dimîne.[2]Di vê navberê de ajal cih diguherîne û ji riweka makê fêkiyê, dûr dikeve. Tova neherisî wekî madeyek paşmayî ji laş tê deravêtin. Tov di nav pîsayêya ajalê de dikeve erdê. Heke şert û mercên hawirdorê guncav bin, tov li wir şîn dibe. Ango tov bi navbeynkariya fêkiyê, di laşê ajalan de tê guhaztin bo deverek din. Bi vî awayê riwek pir dibe.[9]

Ajalên wekî simore (bi înglîzî: squirrel) fêkiyên wekî gûz û berû tov dikin û ji bo xureka zivistanê di bin erdê de embar dikin. Hin caran simore cihê embarê ji bîr dike, di destpêka biharê de tovê nav fêkiyê zîl dide û li wê deverê riwekek nû çêdibe.[2]

Fêkiyên hin riwekan bi bayê belav dibin. Wekî mînak fêkiyên darkevotê (bi înglîzî: maple) sivik in û bi şêweyî perê balîndeyan e, loma bi bayê bi hêsanî tê guhaztin.[10]

Hin fêkî jî bi avê tên belavkirin. Di van fêkiyan de, çavikên bi hewa tijî hene. Çavik bi perdeyên dijav dapoşî ne, av nakeve nav fêkiyê. Wekî mînak, riweka gûza hindê (bi înglîzî: coconut) li peravê deryayê de jî şîn dibin. Fêkiyên wan dikevin deryayê, lê li ser avê dimînin. Bi pêlên ava deryayê gûza hindê tê guhaztin bo deverek din, li peravek din tovê nav fêkiyê zîl dide.

Mirov jî di belavkirina tovan de roleke mezin dilîzin. Bi taybetî, gava fêkiyan dibin cihên nû û beşa ko tov têdeye naxwin û diavêjin,

Girêdanên derve

Çavkanî

  1.  Britannica Editors. "fruit". Encyclopedia Britannica, 9 Jan. 2026, [https: //www.britannica.com/science/fruit-plant-reproductive-body.] Accessed 12 February 2026.
  2.  Solomon, E., Martin, C., Martin, D., & Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.
  3.  Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., & Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,
  4.  TBidlack, J.E., Jansky, S. and Stern, K.R. (2018) Stern’s introductory plant biology. 14th edn. New York, NY: McGraw-Hill.
  5.  Reece, Jane B. Campbell Biology : Jane B. Reece ... [et Al.]. 9th ed., Boston, Ma, Benjamin Cummings, 2011.
  6.  Bhatla, S.C. and A. Lal, M. (2019) Plant Physiology, development and metabolism Satish C Bhatla, Manju A. Lal. Singapore: Springer
  7.  Taiz, L. et al. (2015) Plant physiology and development. 6Th ed.Sunderland, Massachusetts, U.S.A ISBN 9780197614235
  8.  Britannica Editors. "parthenocarpy". Encyclopedia Britannica, 28 Aug. 2008, [1]. Accessed 20 February 2026.
  9.  Losos, J., Mason, K., Johnson,G., Raven, P., & Singer, S. (2016). Biology (11th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.
  10.  Starr, C. (2007). Biology:concepts and applications (7th ed.). Boston, MA: Cengage Learning.
at No comments:
Labels: , , , , ,
Subscribe to: Comments (Atom)