Oksîn

 

Oksîn (bi înglîzî: auxin) navê gelemperî yê komek hormonên riwekan e ko di merîstema lûtkeyî, pelên ciwan û fêkiyan de tên berhemkirin, kar dikin bo rêkxistina geşebûn û peresîna riwekê û bersîvdana berevçûna ronahiyê û berevçûna erdê.

Hormonên riwekan komek madeyên kîmyayî yên endamî ne ko wek sînyalên kîmyayî di nav riwekê de tên veguhaztin û dema ji hêla xaneyên armanc ve têne wergirtin, dibin sedema çêbûna bertekan di riwekê de^[1] Hormon bandor li ser geşebûn û peresîna riwekan dikin, loma, hormonên riwekan wekî molekulên rêkxerê geşebûnê jî tên navkirn.

Geşebûn û peresîna riwekan ji aliyê neh hormonên sereke ve tê rêkxistin.‌^[2]

Oksîn, sîtokînîn, gîberelîn, etîlen, asîda absîsî, brassinosteroîd (brassinosteroid), jasmonat (jasmonate), asîda salîsîlî û strîgolakton (strigolactone)

Puxte

Di koma oksînê de hormona herî girîng asîda asetî ya îndol e .

Oksîn navê gelemperî yê komek hormonên riwekê ye. Ango oksîn çendan cor hormon lixwe digire. Di koma oksînê de hormona herî girîng asîda asetî ya îndol e (bi înglîzî: indoleacetic acid (IAA)). Asîda asetî ya îndeol(AAÎ) ji asîda amînî ya trîptofan an jî ji hilweşîna karbohîdratên bi navê glîkosîd çêdibin.^[3]

Awêteyên ko çalakiya wan a biyolojîkî mîna ya AAÎ ye, anko dikarin di koleoptîl û qedê de dirêjbûna xaneyan han bikin, di qelem û pelên qetandî de çêbûna regên palpiştî han bikin, bi hevkariya sîtokînan di çandiniya şaneyên riwekê de dabeşbûna xaneyan han bikin û karên din ên ya bi AAÎ ve tekîldarin, bi cih bînin, di nav koma oksînê de tên polenkirin.^[4]

Peyva oksîn ji peyva “auxein” a yewnanî ya ko tê wateya “geşe bûn” hatiye çêkirin. Oksîn hormonên sereke ne û berpirsiyar in ji bo dirêjbûna xaneyan di berevçûna ronahiyê û berevçûna erdê de. 

Herwisa hormonên oksînê guherîna merîstemê bo şaneya lûleyî kontrol dikin, peresîn û rêzbûna pelan han dikin. Kulîlkdan, çêbûn û gihîştina fêkiyan û astengkirina pelweşînê bersîvdanên din ên riwekan in ko bi awayekî rasterast an jî nerasterat di bin kontrola oksînê de rû didin.^[5] Gelek corên oksînan bi awayekî destkarî (sentetîk) tên çêkirin û wekî herbisîd (giyakuj) tên bikaranîn.^[5] Bikaranîna bazirganî ya oksînê di baxçeyê riwekan de û ji bo hilberîna beran, berfireh e. Oksîn di qelemçandinê de, ji bo şînbûna regên teniştî di qelemên riwekan de wekî hormona regderxistinê tê bikranîn.^[5]

Guhaztina Oksînê di riwekê de

Di hemû beşên riwekê de oksîn heye lê xestiya oksînê di hin beşan da zêdetir e. Di parzûna xaneyên riwekan de proteînên guhêzer hene û tevgera oksînê ya li derveyî xaneyan kontrol dikin. Ev proteîn berpirsin ji bo tevgera tekarasteyî ya oksînê.^[6] Merîstema lûtkeyî ya ajê, pelên ciwan û fêkî , navendên herî çalak in bo berhemkirina oksînê ne.^[7]Lê piraniya oksînê di lûtkeya ajê de tê berhemkirin û ji xaneyêk ber bi xaneya din, ber bi jêrê qedê ve tê guhaztin. Oksîn ji jorê riwekê ber bi jêrê riwekê ve bi yekarasteyî tê guhaztin. Ji vê guhaztina oksînê re tê gotin guhaztina cemserî (bi înglîzî: polar transport). Oksîn di riwekê de di saetek de bi qasî yek santîmetre cih diguhere.^[8]Ji bo veguhaztina oksînê di xaneyên riwekê de enerjiya ATP tê bikaranîn.‌^[9] Guhaztina tekarasteyî ya oksînê, di hin beşên riwekê de xestiya oksînê zêde dike, cudahiya xestiya oksînê jî di wê beşa riwekê de hin bersîvdanên taybet han dike.^[6]

Rêbaza çalakiya oksînê

Oksîn di riwekê de derbirîna hezaran genên ko wekî “genên bersîvdana oksînê” (bi înglîzî: auxin-response genes) tên zanîn, han dike. Gava di hawirê de xestiya oksînê kêm e, proteînên bi navê “proteînên pestanbarê oksînê/IAA “ (bi înglîzî: Aux/IAA repressor proteins) di xaneyên riwekê de rê li ber derbirîna van genan digirin. Proteînên pestanbar bi girêdana proteînên çalakker li promotorên genê, rê li ber derbirîna genan digirin.

Gava xestiya oksînê bi têra xwe zêde ye, molekulên oksînê proteînên pestanbarê oksînê li ser kompleksek proteînê ya bi navê TIR1 dizeliqînin, ev rewş dibe sedema hilweşîna pestanbaran. Gava proteînên çalakker ji proteînên pestanbar rizgar dibin, derbirîna genên bersîvdana oksînê han dikin.^[1]

Li gor xestiya wê an jî hewkarîgeriya wê ya bi hormonên din ve, bandora oksînê ya li ser riwekê guherbar e, dibe ko geşebûn û peresîna riwekê han bike an jî rê li ber geşebûna riwekê bigire.^[9]

Bandora oksînê di riwekê de

Bi dirêjbûna xaneyê, ew beşa riwekê geşe dibe.

Dirêjbûna xaneyan

Gava di xaneyê de xestiya oksînê zêde dibe, pompeyên protonê yên li ser parzûna xaneyê hê pirtir dixebitin, loma asîdîbûna dîwarê xaneyê zêde dibe û proteînên bi navê ekspansîn çalak dibin. Ekspansîn bendên çaperest ên di navbera rîşalokên selulozê diqetînin.Bi serbestmayîna rîşlokan, dîwarê xaneyê çemînbar dibe, xane gava ji derve av werdigire, pestoya turgorê di nav xaneyê de bilind dibe, loma xane piçek dirêj dibe.^[1]

Zalbûna lûtkeyî

Di hin riwekan de ji ber zalbûna lûtkeyî (bi înglîzî: apical dominance) gopikên teniştî di qonaxa mitbûnê de dimînin, ji teniştê qedê riwekê de çiqilên (şax) nû şîn nabin û riwek ji merîstema lûtkeyî ber bi jor ve dirêj dibe. Di van riwekan de heta ko gopika lûtkeyî hebe, gopikên teniştî bi awayekî sinordar şîn dibin. Zalbûna lûtkeyî ji ber hebûna oksînê ya di gopika lûtkeyî de ye. Oksîna di gopika lûtkeyî de hatiye berhemkirin, rê li ber geşebûna gopikên teniştî yên nêzîkê xwe digire, loma çiqilên nû çênabin. Heke beşa merîstema lûtkeyî were birrîn, berhemanîna oksînê jî li wê beşê radiweste û çiqilên nû ji gopikên teniştî geşe dibin. Ne tenê hormona oksîn, lê hormonên wekî etîlen û sîtokînîn jî di zalbûna lûtkeyî de cih digirin.^[6]

Oksînên sirûştî

Çar oksînên sereke bi awayekî sirûştî di riwekan de tên çêkirin.^[9]

1) Asîda asetî ya îndol (AAÎ): Di nav oksînan de hormona herî çalak û bi bandor e. Li gor hormonên din, pêkhateya kîmyayî ya AAÎ-yê sade ye, loma di laboratuvaran de jî bi hêsanî tê çêkirin û wekî giyakuj di baxçe û zeviyan de tê bikaranîn.^[4]

2) Asîda asetî ya fenîl (bi înglîzî: phenylacetic acid (PAA)), bi gelemperî di riwekê de ji AAÎ-yê zêdetir tê dîtin lê ne bi qasî hormona AAÎ çalak e.

3) Asîda asetî ya 4-kloroîndol (bi înglîzî:4-chloroindoleacetic acid (4-chloroIAA) ) dema zîldana tovê, di tovên hin riwekan de tê dîtin. (wekî mînak, tovê fasuliyê)

4) Asîda buterî ya îndol (bi înglîzî: indolebutyric acid (IBA)) di pelên garisê û hin riwekên dulep de çêdibe. Di baxçewaniyê de ji bo pirbûna vejetayî tê bikaranîn, di qeleman de çêbûna regên palpiştî han dike.

Oksînên destkarî

Oksînên destkarî, madeyên kîmyayî yên kopyayên oksînan in ko ji aliyê mirovan ve hatine çêkirin. Wekî mînak, asîda asetî ya 2,4-dîklorofenoksî (bi înglîzî: 2,4-dichlorophenoxyacetic acid (2,4-D)) û asîda asetî ya 2-metîl-4 klorofenoksî (bi înglîzî: 2-methyl-4-chlorophenoxyacetic acid (MCPA )). Li gel hormonên destkarî hin hormonên sirûştî jî di laboratuvaran de tên berhemkirin.

Bikaranîna oksînan di pîşesaziyê de

Di warê pîşesaziyê de gelek corên oksînên sîrûştî û yên destkarî tên bikaranîn. Wekî mînak, firingiyên di serayê (gulxane) de tên çandin, bi oksînên destkarî, geşebûna fêkiyên xwe wekî firingiyên baxçeyan derve bi asayî didomînin. Li baxçe û zeviyan de bikaranîna oksînê, dema çêbûn û geşebûna fêkiyan rêk dixe, hemû fêkî bi hev re diperisin, bi vî awayî hemû fêkî bi carek ve tên berhevkerin. 

Hin riwekên bêtov, mînak, xiyarê bêtov, bi oksînê dikarin ji kulîlka nehatiye perîn (polen û hêkoke yek nebûne) fêkiyê bêtov çêbikin.^[5] Oksîna sirûştî ya asîda butrî ya îndol, di pirbûna vejetayî ya riwekan a bi qelemçandinê de, ji bo çêbûna regên palpiştî tê bikaranîn. Pel an jî çiqil (qelem) ji riwekê tên birrîn û li cihê jêkirî oksîn tê lêxistin, paşê qelem tên çandin nav axê, demek şûnve ji nêzîkê cihê jêkirî de regên palpiştî şîn dibin.^[8] Hinek ji oksînên destkarî jî wekî giyakuj (herbisîd) tên bikaranîn. Wekî mînak, asîda asetî ya 2,4-dîklorofenoksî ji bo jinavbirina giyayên dulep tê bikaranîn. Riwekên yeklep ên wekî garis (lazût) dikarin vê oksîna destkarî bi lez bêçalak bikin, lê riwekên dulep nikarin û ji ber xestiya bilind a hormonê dimirin.^[8]

Girêdanên derve

• Ferhenga Biyolojiyê

Çavkanî

1.  Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., & Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).
2.  Taiz, L. et al. (2015) Plant physiology and development. 6Th ed.Sunderland, Massachusetts, U.S.A ISBN 9780197614235
3.  Barrington, Ernest J.W.. "hormone". Encyclopedia Britannica, 8 Jul. 2026, [1] Accessed 31 July 2026.
4.  Taiz, L. and Zeiger, E. (2014) Plant Physiology. 6th edn. Sinauer Associates.
5.  Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., & Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,
6.  Solomon, E., Martin, C., Martin, D., & Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.
7.  SMauseph. (1998). Botany An Introduction To Plant Biology. Jones & Bartlett Pub
8.  Reece, Jane B. Campbell Biology : Jane B. Reece ... [et Al.]. 9th ed., Boston, Ma, Benjamin Cummings, 2011.
9.  TBidlack, J.E., Jansky, S. and Stern, K.R. (2018) Stern’s introductory plant biology. 14th edn. New York, NY: McGraw-Hill.

Berevçûna erdê

 

Berevçûna erdê, geşebûna ajê ya ber bi jorê rûyê erdê û geşebûna regan a ber bi jêrê rûyê erdê dabîn dike.

Di riwek û hin karokan de geşeya arastekî ya endamên zîndewerê ya ji ber bersîvdana erdkêşê wekî berevçûna erdê (bi înglîzî: gravitropism) tê navkirin.^[1]

Li her derê dinyayê de hêza erdkêşê riwek jî di nav de, li ser geşebûn û arastebûna hemû zîndeweran de bandor dike.^[2] Berevçûna erdê, geşebûna ajê (bi înglîzî: shoot) ya ber bi jorê rûyê erdê û geşebûna regan a ber bi jêrê rûyê erdê dabîn dike. Ber bi jorê ve geşebûna lûtkeya ajê wekî berevçûna erdê ya neyînî, û geşebûna regan a ber bi jêr ve jî wekî berevçûna erdê ya erenî tê navkirin.^[3] Bi berevçûna erdê ya erenî reg ber bi aresteya erdkêşê, ber bi jêrê erdê ve geşe dibe ko xwe bigihîne av û mîneralan. Bi heman awayî ajê riwekan jî bi awayekî stûnî, ber bi jorê rûyê erdê ve geşe dibin ko ji bo karlêkên fotosentezê hê pirtir ronahî û karbona dîoksîd werbigirin.^[2]

Riwek bi çar gavên serekî bersîvdana berevçûna erdê saz dikin.^[4]

1. Xane erdkêşê hest dikin.

2. Sînyalek mekanîkî di xaneyên hestkerê erdkêşê de tê veguhaztin bo sînyala fîzyolojîkî.

3. Sînyala fîzyolojîkî di nav xaneyê de û herwisa ji bo xaneyên din ên derve jî tê veguhaztin

4. Di navbera xaneyan de cudahiya dirêjbûnê çêdibe, ko bandorê li xaneyên li aliyên "jor" û "jêr" ên reg an jî ajê dike.

Bi zîldana tovê, di embriyoyê de berevçûna erdê jî peyda dibe û piştrast dike ko pozîsyona tovê di nav axê de çawa dibe bila be, reg di nav axê de ber bi jêr, ajê riwekê jî ber tîrojên ronahiyê, ber bi jor ve geşe bibin.^[5]

Mekanîzmaya berevçûna erdê

Di serikê regê de, li aliyê bînî de, xestiya bilind a oksînê, rê li ber geşebûna xaneyên regê digire, lê xaneyên aliyê jor bi awayekî asayî dirêj dibin, loma reg ber bi aliyê jêrê ve ditewe.

Di reg de, kulavê regê navenda têgihîştina erdkêşê ye. Bersîvdana berevçûna erdê ji aliyê xaneyên bi navê statosît (bi înglîzî: statocyte) ve tê dabînkirin. Di nav statosîtan de hebikên nîşayê hene û wekî statolît tên navkirin. Şaneyên ko statosît lixwe digirin, wekî şaneya statenkîma (bi înglîzî: statenchyma) tê navkirin. Statosît ji xaneyên stûnî yên kulavê regê ne.^[2]Gava kulavê regê were jêkirin, geşebûna regê didome, lê şiyana wê ya têgihîştina erdkêşê winda dibe.^[6]

Di aj û koleoptîlê de, bersîvdana erdkêşê di çînek xaneyên ko şaneya lûleyî dipêçîne û wekî kalanê nîşayê (bi înglîzî: starch sheath) tê navkirin de peyda dibe. Amîloplast di xaneyên kalanê nîşayê de cih digirin.‌^[7]

Di rewşa asayî de riwek di arasteya hêza erdkêşê de bi stûnî geşe dibin û diperisin. Amîloplast (ko wekî statolît jî tên zanîn) plastîdên taybet in ko hebikên nîşayê lixwe digirin. Hebikên nîşayê ji sîtoplazmayê girantir in, loma di sîtoplazmaya xaneyê de li aliyê jêr de noq dibin.^[2]

Dema riweka stûnî ji ber hêzek, ber bi aliyek ve tê tewandin, ji arasteya hêza erdkêşê dûr dikeve, bi berevçûna erdê, çendan saetan şûnve, xaneyên ajê riwekê an jî regê riwekê, di arasteya stûnî ya nû de dest bi geşebûnê dikin.

Li ajê riwekê de bandora oksînê beravajî ye. Li aliyê jêrê ajê de, oksîna bi xestiya bilind, dirêjbûn û geşebûna xaneyan han dike, li aliyê jor de xane bi têra xwe dirêj nabin, xaneyên aliyê jêr li ser xaneyên aliyê jor ve ditewin û aj ber bi jorê ve geşe dibe.

Gava riweka stûnî ber bi aliyek ve xwar dibe, statolît ji ber hêza erdkêşê dilivin û ji jêrê xaneyê, ber bi aliyê “jêrê nû” yê xaneyê ve cih diguherin.

Di nav xaneyan de cihê statolîtan, bandor li ser belavkirina hormonên geşê (IAA) dike.^[8] Gava amîloplast li aliyê jêrê xaneyê de cih dibin, rasterast temasê retîkûlûma endoplazmî dikin, û dibin sedema berdana îyonên kalsiyumê ji nav retîkûlûma endoplazmî. Îyonên kalsiyumê wekî sinyal kar dikin, hormona riwekê ya bi navê oksîn (IAA), ji ber sînyalan di xaneyên aliyê jêr de kom dibe. Xestiya zêde ya IAA di regan de rê li ber dirêjbûna xaneyê digire.

Li aliyê bînî de, xestiya bilind a oksînê, rê li ber geşebûna xaneyên regê digire, lê xaneyên aliyê jor bi awayekî asayî dirêj dibin, loma reg ber bi aliyê jêrê ve ditewe.^[1]

Li ajê riwekê de bandora IAA beravajî ye. Li aliyê jêrê ajê de, IAA ya bi xestiya bilind, dirêjbûn û geşebûna xaneyan han dike, li aliyê jor de xane bi têra xwe dirêj nabin, xaneyên aliyê jêr li ser xaneyên aliyê jor ve ditewin û aj ber bi jorê ve geşe dibe.^[3]

Hîpotezên din jî hene ji bo berevçûna erdê. Di hin hîpotezan de tê pêşniyarkirin ko ne tenê amîloplast, lê tevahiya xaneyê kar dike bo bersivdana erdkêşê. Di hin xaneyên mutant de amîloplast tune lê dîsa jî di van riwekan de berevçûna erdê ya lawaz çêdibe.

Bi hin lêkolînan hatiye nîşankirin ko hin riwekên ko di kulavê regê wan de amîloplast tune, hê jî dikarin erdkêşê hest bikin û berevçûna erdê saz bikin.‌^[9]

Lêkolînek din jî pêşniyar dike ko proteînên li derveyî parzûnê plazmayê yên kêleka dîwarê xaneyê, dibe ko ji bo hestkirina erdkêşê girîng bin û ne amîloplst tenê, lê tevahiya protoplastê di çêbûna berevçûna erdê de cih bigire.^[9]

Girêdanên derve

• Ferhenga Biyolojiyê

Çavkanî

1.  Simon, E. J., Dickey, J.L., Reece, J. B., & Burton, R. A. (2018).Campbell Essential Biology with Physiology (6th ed.). Newyork, United States: Pearson.
2.  Bhatla, S.C. and A. Lal, M. (2019) Plant Physiology, development and metabolism Satish C Bhatla, Manju A. Lal. Singapore: Springer
3.  Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., & Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,
4.  Losos, J., Mason, K., Johnson,G., Raven, P., & Singer, S. (2016). Biology (11th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.
5.  Berk, A., Kaiser, C. A., Lodish, H., Amon, A., Ploegh, H., Bretscher, A., & Krieger, M. (2005). Molecular Cell Biology (5th ed.). CA.
6.  Solomon, E., Martin, C., Martin, D., & Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.
7.  Taiz, L. and Zeiger, E. (2014) Plant Physiology. 6th edn. Sinauer Associates.
8.  Cullen, K. E. (2009).Encyclopedia of Life Science. Newyork: Facts On File, Inc
9.  TBidlack, J.E., Jansky, S. and Stern, K.R. (2018) Stern’s introductory plant biology. 14th edn. New York, NY: McGraw-Hill.

Berevçûna ronahiyê

 

Di riweka Solanum lycopersicum de berevçûna ronahiyê ya êrenî.

Berevçûna ronahiyê an jî fototropîzm (bi înglîzî: photothropism), livîn an jî geşebûna arastekî ya zîndewerê ya ber bi çavkaniya ronahiyê an jî pêçewaneyê arasteya çavkaniya ronahiyê.^[1]

Ji bo jiyana riwekan, hestkirina ronahiya hawirdorê meseleya man û neman e. Ronahiya jîngehê ji bo şiyana pêşbazîkirina riwekê û saxmayîna riwekê girîng e. Heke tîrojên ronahiyê ji yek aliyekî ve werin ser riwekê, qed an jî pelên riwekê lez û arasteya geşebûna xwe wisa rêk dixin ko riwek ber bi aliyê çavkaniya ronahiyê geşe dibe.^[2]

Bi berevçûna ronahiyê pel û qedê riwekê ber bi ronahiya rojê ve geşe dibin ko hê pirtir tîrojên ronahiyê bimijînin û ji bo karlêkên fotosentezê bi kar bînin.^[3] Ji serxesan heta riwekên kulîlkdar de berevçûna ronahiyê tê dîtin. Herwisa li gel riwekan hin karok jî bi berevçûnê bersîvdana ronahiyê didin.^[4]

Ber bi aliyê çavkaniya ronahiyê ve livîn, wekî berevçûna ronahiyê ya erenî tê navkirin.  Heke livîn an jî geşebûna riwekê berevajî arasteya çavkaniya ronahiyê be, vê gavê wekî berevçûna ronahiyê ya neyînî tê navkirin.^[5] Bersîvdana ji ronahiyê re, di serikê (lûtke) ajê piraniya riwekan de bi berevçûna ronahiya erenî rû dide. Regên riwekan an bertek nîşanê ronahiyê nakin, an jî ji ronahiyê re bersîva wan bi şêweyî berevçûna ronahiyê ya neyînî ye.‌^[6]

Fototropîn

Ji bo riwek berteka biyolojîkî bidin ronahiyê, divê xwediyê madeyên ko ronahiyê hest dikin û dimijînin bin, ango divê ronahiyewergir (bi înglîzî: photoreceptor ) lixwe bigirin.^[7] Bersîva riwekan a bo ronahiyê, ji aliyê ronahiyewergirên cuda ve tên rêkxistin. Ronahiyewergir ji proteîn û pîgmenta bi navê kromofor pêk tê. Kromofor ronahiyê dimijîne. Proteîn û kromofor bi bendê kovalendî girêdayî nê û ev herdû pêkhate bi hev re, wekî kromoproteîn tê navkirin.

Ronahiyewergir fotonên tîrojên ronahiyê dimijînin û enerjiya ji fotonê wek sînyala bo destpêkirina bersîvdana ronahiyê bi kar tînin.‌^[8] Ronahiya şîn a dirêjiya pêlê wê ji 500 nanometreyê kêmtir dikare berevçûnê ronahiyê bide destpêkirin.^[7]

Ronahiyewergira ronahiya şîn dimijîne û bersîvdana berevçûna ronahiyê û bersîvdanên din (wekî mînak, vekirina stomayan) dike, ji koma pîgmentên zer in ko wekî fototropîn (bi înglîzî:phototropin) tên navkirin.^[9] Fototropîn wergirên proteîn-bingehîn in û berpirsiyarê navbeynkariya bersivdana fototropîk in. Fototropîn di nav parzûna plazmayê de cih digirin û gava bi ronahiya şîn ve rûbirû dimînin xwe vedikin û ji bo dirêjbûna xaneyê çalakiyên rêzê didin destpêkirin.^[6]

Wekî hemû ronahiyawergirên riwekan, fototropîn jî ji beşa proteîn û beşa mijerê ronahiyê ya bi navê kromofor pêk tê. Di fototropînan de, kromofor molekula flavîn a bi bendê kovelendî girêdayî ye, loma fototropîn di nav koma proteînên bi navê flavoproteîn de cih digirin. Li gel bersîvdana berevçûnê, vebûn û girtina pelan, livîna kloroplastan di nav sîtoplazmayê de û vekirina stomayan jî di bin kontrola fototropînan de ne.^[9] Herçiqas ev hemû bersîvdan ji aliyê fototropînan ve werin kontrolkirin jî, ji vana, herî zêde li ser berevçûnê xebatên kûr û dirêj hatine kirin û rêbaza berevçûnê baş hatiye famkirin. Du cor flavoprotein, fototropîn1 û fototropîn2 berevçûna ronahiyê rêk dixin.^[8] Di bin ronahiya şîn a lawaz de fototropîn1 wergira serekê ye bo kontrolkirina berevçûna ronahiyê. Lê di ronahiya şîn a bi hêza asayî an jî ronahiya şîn a xurt de, herdu fototropîn bi hev re kar dikin.^[10]

Kifşa berevçûna ronahiyê

Ronahiya ji lambê (1) guherînek hawirdorê ye û riwek dikare vê guherînê hest bike. Wekî encam riwek berteka bersîdayîna berevçûna ronahiyê dide(2) û ber bi çavkaniya ronahiyê gêşe dibe.

Di sala 1880yê de di gotra bi navê “Şiyana Livînê di Riwekan de”, Charls Darwin û kurê wî Francis, cara pêşîn berevçûnê wekî “tewîna şitilan a ber bi ronahiyê ve” pênase kirin.^[1] Darwin xebata xwe li ser şitila riweka xamkêsan û hin giyayên din de saz kirin. Gava giya şîn dibin û ji axê derdikevin, ajê giya ji bo were parastin, bi pelên guhertî ve pêçayî yê, ji wê pêkhateya parezvan re tê gotin koleoptîl (bi înglîzî:coleoptile).‌^[4]

Darwîn di çavderiya şînbûna şitilê de ditibûn ko şitila xamkêsanê ya ko di nav koleoptîlê de şîn dibe, tenê heke serikê (lûtke) şitilê hebe dikare xwe ber bi aliyê çavkaniya ronahiyê bitewîne. Heke serikê şitilê jê were birîn, koleoptîl natewe. Herwisa heke serik bi kulavek zelal (ron) were pêçandin şitil ber bi ronahiyê ditewe lê heke bi kulavek lêl (opak) ko rê nade derbasbûna ronahiyê ve were pêçandin, vê gavê şitil ber bi ronahiyê ve dirêj nabe. Herwisa heke jêrê serikê koleoptîlê bi tiştek zelal jî were pêçandin, an jî bi tiştek lêl jî wêre pêçandin, rê li ber tewîna ber bi ronahiyê nayê girtin.

Darwîn di xabata xwe de dîtin ko ronahî ji aliyê lûtkeya riwekê (merîstema lûtkeyî) ve tê hestkirin, lê bersîvdan (tewandin) di beşek din a riwekê de rû dide. Ew ji vê rewşê gihîştin encame ko; divê ji bo bersîvdanê, sînyal ji merîstema lûtkeyî ber bi jêrê riwekê ve biçin.^[11]

Di sala 1913yê de riwekzan Peter Boysen Jensen diyar kir ko sînyalên kîmyayî yên di lûtkeya riwekê de tên berhemkirin, berpirsiyar e bo tewîna beşên jêrê riwekê. Di xebata xwe de Boysen serikê şitilê jê kir, çînek jeletînê danî ser cihê jêkirî û serikê jî danî ser jelatînê. Gava şitil bi ronahiya arastekî (yekalî) hat ronîkirin, demek şûnve şitil xwe ber bi ronahiyê ve tewand. Lê gava di navbera serik û beşa jêrîna riwekê de li dewsa jelatînê, lewheya ji mîkayê hat cihkirin û şitil di bin ronahiya arstekî de hat ronîkirin, vê carê şitil ber bi ronahiyê netewiya. Gava lewheya mîkayê di beşa ronî de hat cihkirin, riwek xwe ber bi ronahiyê ve tewand. Piştî çendan ceribandinan aşkere bû ko sînyal ji lûtkeyê, di aliyê tarî (sîber) de derbasî jêrê riwekê dibin. Ji ber ko di bersîvdana berevçûna ronahiyê de xaneyên beşa sîber li gor xaneyên bin ronahiyê, hê pirtir dirêj dibin, sînyala kîmyayî ya di lûtkeyê de tê çêkirin, handerkerê geşebûnê ye.^[1]

Madeya ko hebûna wê ji aliye riwekzan Peter Boysen Jensen hatibu kifşkirin ko wek sînyalên kîmyayî kar dikir û berpirsiyarê tewîna riwekê bû, di salên 1920an de ji aliyê riwekzan Frits Went ve wekî oksîn (bi înglîzî: auxin) hat navkirin.^[12] Her çiqas pêkhateya kîmyayî ya oksînê heta sala 1934ê nehatibe kifşkirin jî, lê dîsa jî Frits Went gelek ezmûn saz kir û di xebatên xwe de nîşan kir ka oksîn çawa dixebite. Di encama xebatên xwe de Frits Went da destnîşankirin ko ronahî dibe sedem ko oksîn ji aliyê ronî ber bi aliyê sîber ve cih biguhere. Di riwekê de belavbûna asîmetrî ya oksînê dibe sedema tewîna riwekê ber bi ronahiyê ve.^[12]

Îro êdî em dizanin ko hormona oksîn navê ne yek lê komek hokarên geşebûna riwekan e û kar dikin bo dirêjbûna xaneyan, şînbûna regê, bersîvdanên bervçûnê yên wekî berevçûna ronahiyê û berevçûna erdê. Di nav koma hormona oksînê de hormona sereke, hormona bi navê asîda asetî ya îndîol ê (bi înglîzî: Indole-3-acetic acid (IAA)).^[11]

Mekanîzmaya berevçûna ronahiyê

Di riwekê de belavbûna asîmetrî ya oksînê dibe sedema tewînê.1.Tîrojên rojê rasterast ji jor ve tên ser riwekê. Oksîn ( xalên pembeyî) geşebûna riwekê ber bi jor ve han dike.2,3,4. Tîrojên rojê ji aliyê rastê ve tên ser riwekê. Oksîn li aliyê sîber de kom dibe geşebûna qedê ya ber bi çavkaniya ronahiyê han dike, riwek ber bi aliyê ronahiyê ditewe.

Di riwekan de berevçûna ronahiyê bi sê qonaxên serekî rû dide:

1. Qonaxa seretayî de, wergir çavkaniya ronahiyê ya ji aliyek ve tê ser riwekê, hest dikin.

2. Di qonaxa duyem de, veguherîna hormona IAA ji aliyê ronî ber bi aliyê sîber(tarî) ve pêk tê.

3. Di qonaxa dawî de, ji ber ko xaneyên li aliyê sîber hê pirtir dirêj dibin, êw beşa riwekê ber bi xaneyên kurt in li aliyê ronî ve ditewe.

Gava ronahî di nav qedê riwekê de derbas dibe, tê şikestin û belav dibe, li seranserê qedê de fototropînê dide çalakkirin. Berevçûna ronahiyê ji ber bersîvdana ronahiya şîn peyda dibe. Pîgmentên nefotosentezî yên bi navê flavoproteîn ronahiya şîn dimijînin û enerjiya wê wediguherînin sînyalên taybet ko oksînê (IAA) ji beşa ronî dişîne beşa sîdar a ajê an jî koleoptîlê. Piraniya çalakiyên berevçûnê li aliyê ronî de rû dide. Di encamê de xaneyên aliyê sîber ji ber hormona oksînê, li gor xaneyên aliyê ronî hê zûtir dirêj dibin. Ji ber dirêjbûna xaneyên aliyê sîber, ajê riwekê an jî di koleoptîl ber bi aliyê xaneyên kurt, ango ber bi aliyê ronî ve ditewin.^[2]

Girêdanên derve

• Ferhenga Biyolojiyê

Çavkanî

1.  Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., & Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,
2.  Starr, C. (2007). Biology:concepts and applications (7th ed.). Boston, MA: Cengage Learning.
3.  Simon, E. J., Dickey, J.L., Reece, J. B., & Burton, R. A. (2018).Campbell Essential Biology with Physiology (6th ed.). Newyork, United States: Pearson.
4.  Taiz, L. and Zeiger, E. (2014) Plant Physiology. 6th edn. Sinauer Associates.
5.  Cullen, K. E. (2009).Encyclopedia of Life Science. Newyork: Facts On File, Inc
6.  TBidlack, J.E., Jansky, S. and Stern, K.R. (2018) Stern’s introductory plant biology. 14th edn. New York, NY: McGraw-Hill.
7.  Solomon, E., Martin, C., Martin, D., & Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.
8.  Taiz, L. et al. (2015) Plant physiology and development. 6Th ed.Sunderland, Massachusetts, U.S.A ISBN 9780197614235
9.  Bhatla, S.C. and A. Lal, M. (2019) Plant Physiology, development and metabolism Satish C Bhatla, Manju A. Lal. Singapore: Springer
10.  Liscum E, Askinosie SK, Leuchtman DL, Morrow J, Willenburg KT, Coats DR. Phototropism: growing towards an understanding of plant movement. Plant Cell. 2014 Jan;26(1):38-55. doi: 10.1105/tpc.113.119727. Epub 2014 Jan 30. PMID: 24481074; PMCID: PMC3963583.
11.  Reece, Jane B. Campbell Biology : Jane B. Reece ... [et Al.]. 9th ed., Boston, Ma, Benjamin Cummings, 2011.
12.  Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., & Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).