Pel
Pel an an jî belg (bi înglîzî: leaf) yek ji endamên serekî yê rîwekên lûlelyî ye, bi gelemperî, wekî pêkhateyek pan, tenik û bi rengê kesk, ji qedê an jî ji çiqilan dirêj dibe.
Pel navenda serekî ya karlêkên fotosentezê ne, di xaneyên pelê de klorofîl heye û ji ber hebûna klorofîlê piraniya pelan bi rengê kesk in. Lê hincaran pelên bi rengên din jî hene. Di van pelan de pîgmentên din ên riwekê li ser rengê klorofîlê zal in û rê li ber xuyabûna rengê kesk digirin.[1]
Şêwe, stûrî û qebareya pelê li gor hawirdorê hatine guncîn. Gorankariyên pelan derfet dide riwekê ko di jîngehê de şansê hebûna xwe zêdetir bike. Pelên riwekên di jîngehên tropîkî de, di darîstanên baranê de dijîn, bi gelemperî xwediyê rûberek fireh in. Herwisa rûberê pelên riwekên çolê an jî riwekên jîngeha sar piçûk in ko li dij wendakirina avê an jî li dij sermayê parastin dabîn bikin. Pelên hin riwekan wekî xurek tên bikaranîn.
Morfolojiya pelê
Pel ji du beşên serekî pêk tê; tîx û bistîk, lê di gelek riwekan de li gel van beşan, binikê bistîkê û guhêke jî cih digirin.
Tîx, (bi înglîzî: lamina), beşa pehn û tenik a pelê ye ko bi gelemperî kesk e û tê de karlêkên fotosentezê, hilmîn û alûgorkirina gazan rû dide. Bi gelemperî tîxa pelê tenik e û rêjeya firehiya rûyê pelê ya bi qebareya wê, zêde ye.[2]Pel bi rûyê fireh dikare hê pirtir ronahî bimijîne. Tenikbûna tîxê jî dûriya navbera xaneyên fotosentezî û hewaya derve kin dike, bi vî awayî karbona dîoksîd ji derve bi hêsanî digihîje xaneyên fotosentezî.[3] Di riwekên qoçekdar (bi înglîzî: conifers ) de tîx ne pan û fireh lê bi şêweyî derzî ne.
Bistîk (bi înglîzî: petiole), di hin pelan de, bi taybetî pelên riwekên dulep de pêkhateya dirêj û zirav a bi şeweyî qemçik e û tîxa pelê bi qedê ve dibestîne. Di beşa bistîk bi qedê ve tê girêdan, gopika teniştî jî çêdibe.[4] Bistîk pelê ber bi rojê ve araste dike ko hê pirtir tîrojên ronahiyê werin ser pelê. Şaneya lûleyî ji qedê bi navbeynkariya bistîkê digihîje tîxa pelê. Herçiqas bistîk beşek pelê be jî, naşibe tîxa pelê. Dibe ko epîdermîsa bistîkê û ya tîxê heman bin lê li ser rûyê bistêkê de hê kêmtir stoma û trîkom cih digirin. Mezofîla bistîkê dişibe tûkila qedê û pêkhateya îsfencî peyda nabe. Herwisa dibe ko di bistîkê de kolenkîmayeke berbiçav hebe, bo palpiştiya tîxê[5]
Kotahiya bistîka pelê ya bi qedê ve girêdayîye piçek stûr e û wekî binikê pelê (bi înglîzî: leaf base) tê navkirin. Hin pel bêbistîk in û tîx raste rast bi qedê ve tê girêdan, ji van pelên bêbistîk re tê gotin pelê sesîl (bi înglîzî: sessile leaf ). Piraniya riwekên yeklep pelên sesîl lixwe digirin.
Dibe ko di hin pelan de cotek guhike (bi înglîzî: stipule) jî hebin. Di cihê ko bistîk bi qedê ve tê girêdan, di aliyê çep û rastê binikê pelê de, cotek guhike dirêj dibin. Hin guhekê dişibin pelan, hinek ji wan hatine guhertin bo dirriyan (strî), hinek guhike jî wekî rijên kar dikin.[6]
Şêweyên pelan
Heke li ser bistîkek de yek tîx hebe, ev pel wekî pelê sade (bi înglîzî: simple leaf) tê navkirin. Perê (kenar) tîxê dibe ko lûs, kêrtikî an jî pildar be. Li deverên bi sî de, pelên sade hê baştir ronahiyê dimijînin, lê di bin germahiya rojê (tav) de germahiya tîxê zû bilind dibe.[4] Wekî mînak, dara sêvê, dara tûyê û darberû pelên sade lixwe digirin.
Heke li ser bistîkek de tîx dabeşê çendan parçeyan bibe, ji her parçeyek re tê gotin pelîkok, pelê ji bistîkek û çendan pelîkokan pêk tê wekî pelê awête (bi înglîzî: compound leaf) tê navkirin.[7]Wekî mînak, pelên riweka şîlanê (Rosa canina) pelê awête ye, li ser yek bistîkê de çendan pelikok hene.
Anatomiya pelê
Şaneya rûpoşî
Aliyê derveyî pelê bi şaneya rûpoşî, bi gelemperî bi rêzek xaneyên epîdermîsê dapoşî ye. Rûyê jorîn ê pelê bi epîdermîsa jorîn, rûyê jêrînê pelê jî bi epîdermîsa jêrîn dapoşrav e.[1]Di navbera xaneyên epîdermîsê de valahî çênabe, xane bi awayekî şidî rêz dibin. Xaneyên epîdermîsê kloroplast lixwe nagirin, loma bêreng xuya dibin û tîrojên ronahiyê di nav wan de bi hêsanî derbas dibe û digihîje çîna mezofîlê. (Di epîdermîsa hin riwekên avî de kloroplast heye). Di çîna epîdermîsê de xaneyên pasevan ên stomayê hene û kloroplast lixwe digirin.[1]Rûyê derveyî xaneyên epîdermîsê bi çîna kutikilê ve pêçayî ye. Çîna kutîkil rê li ber windakirina avê ya ji xaneyên epîdermîsê digire. Riwekên di jîngeha kêmavî de, stûriya kutîkilê zêde ye.
Li ser rûyê hin pelan de mûyên piçûk ji epîdermîsê dirêj dibin û wekî trîkom (bi înglîzî: trichome) tên navkirin. Trîkom bi taybetî parastina pelê ya li dijî giyaxweran dabîn dike. Hirwisa herika hewayê li ser rûyê pelê hêdî dike bi vî awayî hilmînê kêm dike.[1]
Stoma
Gotara bingehîn: Stoma
Di nav xaneyên epîdermîsê yên pelan de, kunên piçûk ên bi navê stoma cih digirin. Erkên serekî yên stomayê, di navbera pel û hewayê de hilmîn û alûgorkirina gazan e.[1]
Epîdermîsa jêrîn û epîdermîsa jorîn a pelê dişibin hev, lê bi gelemperî çîna kutîn di epîdermîsa jerîn de teniktir e, û hê pirtir stoma lixwe digire. Di riwekê de her kunek(stoma) bi du xaneyên pasevan ve dorpêçî ye. Di riwekên dulep de xaneyên pasevan bi şiklê sosîsê an jî bi şiklê tovên fasûlî ne. Xaneyên pasevan ji xaneyên epîdermîsê piçûktir in û kloroplast lixwe digirin.[8]Stomayên pirraniya riwekan bi roj vekirî û bi şev girtî ne.
Zextên hawirdorê yên wekî hişkayî(kêmavî), germahiya bi pileya bilind û ba û bager dibin sedema girtina stomayan.[9]Ronahî û kêmasîya karbona dîoksîdê jî vebûna stomayan han dikin.Herçiqas tenê %1-2 yê rûyê pelê ji kunên stomayan pêk were jî, bi qasî %95ê ava ji riwekê tê windakirin ji stomayan derbas dibin û ji riwekê derdikevin.[9]
Şaneya binçîne ya fotosentezî
Di navbera herdu çînên epîdermîsê de çîna navîn, çîna mezofîl (bi înglîzî: mesophyll) cih digire. (Ji grekî “mesos”, navîn, û “phyll” pel ). Çîna mezofîl navenda fotosentezê ye. Di pelên piraniya dulepan de çîna mezofîl ji du cor xaneyên parenkîmayê pêk tê. Xaneyên (parenkîma) nêzikê epîdermîsa jorîn, bi kloroplast dewlemend in û wekî mezofîla stûnî (bi înglîzî: palisade mesophyll ) tên navkirin. Mezofîla stûnî bi gelemperî ji du an jî zêdetir rêzên parenkîmayê pêk tê. Xaneyên vir bi şêweyî stûnî an jî bi şêweyî fiçi (varîl) ne û di binê epîdermîsê de bi awayekî şidî rêzbûyî ne.[6]
Hema di pelên hemû dulepan de di navbera mezofîla stûnî û epîdermîsa jêrîn de çîna mezofîla îsfencî (bi înglîzî: spongy mesophyll ) cih digire. Mezofîla îsfencî ji xaneyên nerêkûpêk pêk tê, di navbera xaneyan de valahiyên bi hewa tijî hene.[6]Bi gelemperî kloroplastên xaneyên mezofîla îsfencî ji yên xaneyên mezofîla stûnî kêmtir in.Valahiya navbera xaneyan bi hev re girêdayî ne û cih dabîn dikin ko di stomayan de alûgorkirina gazan û hilmina avê rû bide.
Mezofîla pelên yeklepan de xaneyên mezofîlê wekî mezofîla stûnî û mezofîla îsfencî nehatiye guhertin.Herwisa di pelên van riwekan de di navbera epîdermîsa jorîn û ya jerîn de cudahiyên mezin tune.[6]Di riwekên avî de, hewaya nav mezofîla îsfencî pelê ber bi jor ve bilind dike ko pel li ser rûyê avê de bîmîne. Mezofîla stûnî û mezofîla îsfencî kloroplast lixwe digirin.[1]
Şaneya lûleyî
Di pelê de di navbera mezofîla stûnî û mezofîla îsfencî de şaneya lûleyî cih digire. Pel jî mîna qedê, gurzê lûleyî lixwe digire. Di pelê de stûrbûn an jî piçûkbûna wê çiqas dibe bila bibe, gurzê lûleyî her tim şaneya niyan û darik lixwe digire. Şaneya darik ji borrîke û yekeyên lûleya darik pêk tê. Şaneya darik av û mîneralên ji regê bi navbeynkariya qedê hatine şandin, diguhazînin hemû beşên pelê. Şaneya niyan berhemên fotosentezê ji pelan diguhazîne beşên din ên riwekê.[1]
Di pelê de, gurzê lûleyan wekî “demar” (bi înglîzî: vein) tê navkirin.[6] Rêkxistina demaran a nav tîxa pelê jî, wekî demarbûn (bi înglîzî: venation) tê navkirin. Di hemû demarên pelan de şaneya darik li aliyê mezofîla stûnî ango nêzîkê aliyê rûyê jorîn, şaneya nîyan jî li aliyê mezofîla îsfencî ango nêzikê aliyê rûyê jêrîn ê pelê de cih digirin.[5]
Di riwekên dulep de demarbûn bi şêweyî toreyî, di pelên riwekên yeklep de jî demarbûn bi şeweyî terîbî rû dide.
Di pelên riwekên dulep de tora demaran, darik û niyanê nêzîkê xaneyên fotosentezî dibin. Demar bo xaneyên şaneya fotosentezî av û mîneral dabîn dikin. Herwisa berhemên fotosentezê jî ji pelan diguhazînin bêşên din ên riwekê.[9]
Demarbûna toreyî (bi înglîzî: reticulate venation) bi du awayên serekî rû dide; demarbûna penceyî û demarbûna bi şiklê perrê
Di tîxa pelên hin riwekên dulep de demarek serekî ya stûr heye û wekî demara navîn (bi înglîzî: midrib vein) tê navkirin. Ji demara navîn, demarên teniştî yên ziravtir, derdikevin, belavê tîxê dibin û tora demaran ava dikin. Ev demarbûn dişibe perrê balîndeyan û wekî “demarbûna bi şiklê perrê” (bi înglîzî: pinnate) tê navkirin.[4] Wekî mînak, pelên dara sêvê û pelên şîlane.
Cora din a demarbûna toreyî jî wekî demarbûna penceyî (bi înglîzî: palmate venation) tê navkirin. Di vê demarbûnê de, ji heman xala bistîkê de, mîna tiliyên destê, çendan demarên navî belavê tîxê dibin.[4] Wekî mînak, pelên dara mêwê (dara tirî) û pelên dara hejîrê.
.jpg)
Di pelên riwekên yeklep de, di tîxê de bi gelemperî hemû demarên pelê bi heman qebare û dirêjiyê ne. Demar di tîxa dirêj a pelê de bi şêweyî terîb (paralel) rêz dibin, ji vê demarbûnê re tê gotin terîbedemar an jî demarbûna terîbî (bi înglîzî: parallel venation)[2] Di riwekên yeklep de hin caran demara navîn jî cih digire, demarên hê ziravtir jî li gel demara navîn, bi terîbî dirêj dibin. Wekî mînak, pelên riweka garisê demara navîn lixwe digirin.
Şaneya lûleleyî ya her pelek, berdewamiya şaneya lûleyî ya qedê ye. Demar an jî gurzê lûleyî (bi înglîzî: vascular bundle) di pelan de mîna peyker (îskelet) kar dike, pêkhateya pelê xurt dike û şiklê wê diparêze.
Her ko demarê pelê ziravtir dibin, pêkhateya demarê jî diguhere, niyan winda dibe. Di demarê herî zirav de darik bi borrîkeyek, niyan bi xaneya parenkîma dawî dibin.
Hema her demar bi kalanê gurzê ve pêçayî ye. Kalanê gurzê ji yek an jî zêdetir qorên xaneyan, bi gelemperî ji xaneyên parenkîmayê pêk tê. Kalanê gurzê, şaneya lûleyî diparêze. Di pelên riwekên C4 de, ango riwekên ko di karlêkên fotosentezê de, bo çespandina karbonê, rêçeya C4 bi kar tînin, kalanê gurzê hê pirtir berbiçav e.[9]
Erkên pelê
Erkê serekî yê pelê ew e ko bi rêya fotosentezê ji riwekê re xurekemade çêbike.[10]Li gel fotosentezê, alûgorkirina oksîjen û karbona dîoksîdê, hilmîn, deravêtin, embarkirin, parezvanî jî hin ji erkên din ên pelê ne.
Navenda fotosentezê ya pelê, çîna mezofîl e. Alûgorkirina gazên oksîjen û karbona dîoksîdê bi navbeynkariya stomayan rû dide.
Pel wekî endamê deravêtinê jî kar dikin. Di xaneyên riwekê de ji ber karlêkên metabolî yên wekî henaseya xaneyê, hin madeyên paşmayî çêdibin. Madeyên paşmayî di xaneyên pelan de tên embarkirin, Bi gelemperî dema payizê bi weşîna pelan, madeyên zîyanbexş jî ji riwekê tên avêtin.[11]
Pel bi hilmîn û dilopkirine, guhaztina avê ya ji regê ber bi hemû beşên riwekê rêk dixe. Piraniya ava ji regê tê mijîn, bi navbeynkariya qedê tê guhaztin bo pelan. Av bi şêweyî hilmê ji stomayên pelê tê deravêtin. Ev deravêtina avê wekî hilmîn (bi înglîzî: transpiration) tê navkirin. Di hin corên riwekan de kotahiya demarên pelê vekiriye, beşa vekirî ya serê demarê wekî hîdatod (bi înglîzî: hydathodes) tê navkirin. Ji ber hêza pestoya regê, av ji hîdatodan ne bi şêweyî gaz lê bi şêweyî dilopa şilemenî derdikeve. Ji hîdatodan windabûna avê wekî dilopkirin (bi înglîzî: guttation) tê navkirin. Di nav dilopên avê de dibe ko hin îyon jî ji riwekê derbikevin.[12]
Di hin pelan de av an jî xurekemade tê embarkirin. Wekî mînak, rîweka bi navê aloa vera, di pelên xwe yên stûr de, av embar dike. Pîvaz di pelên embarê de karbohîdrat embar dike.
Geşebûn û peresîna pelê
Geşebûn û peresîna pelê di riwekên dulep de
Qebare û şiklê wan ê pêgihîştî çawa dibe bila be, hemû pel di gopikan de wekî pelê pêşîn (bi înglîzî: leaf primordium) peyda dibin. Di destpêka biharê de, dibe ko qebareya pelek pêşîn bi qasî 200 an jî hê kêmtir xaneyan be. Zêdebûna germahiyê, dirêjbûna rojê, zêdebûna avê û çêbûna hormonan, bandor li riwekê dike û xaneyên pelê peşîn dest bi dabeşbûnê dikin. Di nav çendan rojan an jî hefteyan de 200 xaneyên destpêkê dabeş dibin û diguherin bo pelek pêgihîştî yê bi qebareya mîlyonan xane. Di hin riwekan de, wekî mînak, di dara hirmiyê de pelên nû çêbûyî di dirêjiya demsala geşebûnê de dijîn. Ango pelên biharê hatine çêkirin, payîza wê salê de diweşin. Lê di riwekên herdem kesk de dibe ko pel 2 heta 7 salan zindî û çalak bimîne paşê biweşe.[8]
Pel tenê bi çalakiyên merîstema lûtkeyî ve tên çêkirin. Di qedê riwekê de gopika lûtkeyî û gopika tenîştî, merîstema lûtkeyî lixwe digirin. Di gopikê de di binika merîstemê de xaneyên hundirê protodermê ber bi derve geşe dibin û pêkhateya bi navê pelê pêşîn ava dikin. Pelê pêşîn mîna qoçek zirav, geşe dibe û dirêjiya wê ji merîstema lûtkeyî dirêjtir dibe. Di vê qonaxê de pelê pêşîn, ji protodermaya pelê û merîstema binçîne ya pelê pêk tê. Xaneyên herdu beşan jî xaneyên merîstemî ne, vakuolên xaneyan piçûk in û xestiya sîtoplazmaya wan zêde ye. Di navenda pelê pêşîn de rêzek xane diguherin bo şaneya lûleyî ya pêşengî, ji wê jî darik û niyana seretayî çêdibin. Her ko pelê pêşîn ber bi jor ve geşe dibe, stûriya xwe zêde dike, piraniya demara navînê ava dike. Rêza xaneyên li herdu perê (kenar) pelê pêşîn, ber bi aliyê derve geşe dibin û çêbûna tîxê didin destpêkirin. Di dawiya dawî de, pelê ciwan ji demarek navîn û du baskên tenik pêk tê. Hemû xaneyên nav baskan, xaneyên merîstemî ne. Dabeşbûn û geşebûna van xaneyên merîstemî, tîxa pelê bi lez fireh dike. Di qonaxa firehbûna tîxê de, stoma, trîkom, gûrzên lûleyî diperisin û demara navîn û bistîk êdî ji hev cuda xuya dibin.[5]Di piraniya riwekên pirsalî de van gavên geşebûn û peresîna pelê pêşîn, di dema havînê an jî payîzê de rû didin, paşê pelê peşîn beyî ko peresîna xwe bidominin û bibin pelek pêgihîştî, dikevin qonaxa mitbûnê (qonaxa xewê). Pelê peşîn di nav gopika lûtkeyî an jî gopika teniştî de heta demsala geşebûnê dimînin. Di erdnîgariya Kurdîstanê de demsala geşebûnê bihar e. Di destpêka biharê de, gopik vedidin, xaneyên pelên pêşîn av digirin nav vakuolên xwe û diwerimin. Di vê demê de dabeşbûna xaneyan hindik e an jî qet dabeşbûn rû nade lê di xaneyan de perisîna bo pêgihîştinê didome. Xaneyên pelê de klorofîl tê çêkirin, kutîn û şima tê berhemkirin.
Di gelek corên riwekên yeksalî de gavên geşebûn û peresîna pelê mîna yên pelên riwekên pirsalî rû dide. Di riwekên yeksalî de embriyoya nav tovê, mîna gopikên riwekên pirsalî kar dike. Di tovên van riwekan de avakirina pelê pêşîn, rû dide, paşê tov zuha dibe û dikeve qonaxa mitbûnê. Di demsala geşebûnê de tov ji hawirdorê avê dimijîne, diwerime û zîl dide. Pelê pêşîn jî av dimijînin û diperisin bo pelê asayî.[5]Di riwekên dulepan de geşebûna tîxê wekî geşebûna diyarkirî (bi înglîzî: determinate growth )rû dide. Qebare û firehiya tîxa pelê li gor corê riwekê diyar dibe. Gava qebareya tîxa pelê digihîje astek diyarkirî, êdî di wê riwekê de geşebûna tîxa pelê radiweste.
Geşebûn û peresîna pelê di riwekên yeklep de
Mezinbûna (firehbûn) hinek ji xaneyên merîstema lûtkeyî bo çêkirina pelê pêşîn, di riwekê yeklep te geşebûn û peresîna pelê dide destpêkirin. Xaneyên merîstema lûtkeyî yên cînarê pelê pêşîn jî bi wî re geşe dibin û dibin beşek pelê pêşîn. Bi tevlêbûna hê zêdetir xaneyên merîstemê, pelê peşîn mîna lûleyek dirêj dibe û merîstema lûtkeyî digire nav lûleyê. Her ko serê ajê (bi înglîzî: shoot) şaneyên nû yên qed û pelê çêdike û di nav lûleya pelê pêşîn de, ber bi jor dirêj dibe, beşa lûleyî ya pelê pêşîn, bi şêweyî kalanê binikê pelê, wan dipêçîne. Li aliyekî jorê binikê de pelê peşîn ê lûleyî, diperise bo tîxa pelê. Di hin riwekên yeklep de tîxa pelê mîna ya riwekên dulep pan û fire dibe. Lê di piraniya yeklepan de tîx bi şêweyî şeridek xêzî geşe dibe. Di tîxên yeklepan de geşebûna nediyarkirî (bi înglîzî: indeterminate growth) rû dide. Ango geşebûna tîxa piraniya yeklepan bi berdewamî ye.[5]Di binikê tîxê de, di beşa ko tîx bi kalanê binikê pelê ve yek dibe, xaneyên merîstemî hene. Ji vê merîstemê re tê gotin merîstema navberî (bi înglîzî: intercalary meristem). Xaneyên merîstema navberî li wê beşê de hertim çalak dimînin, bi dabeşbûna mîtozî xaneyên nû çêdikin. Her ko ji binî ve xaneyên nû çêdibin, tîxa pelê ber bi jor ve dirêj dibe. Gava ajal diçêrin, pelên giyayên yeklep ji aliyê jor ve kin dibin, lê di demek kurt de xaneyên merîstemî ji binikê ve tîxê dîsa dirêj dikin. Ev nûbûna tîxê di pelen dulep de rû nade.
Pelweşîn
Hemû dar pel diweşînin, kiryara weşana pelan wekî pelweşîn (bi înglîzî: laef abscission) tê navkirin. Darên qoçekdar (bi înglîzî: conifers) pelên xwe yên derzîyî di drêjiya salê de hêdî bi hêdî, beş bi beş diweşînin.[12] Li aliyekî de pel diweşin, li aliyê din jî pelên nû derdikevin, ango darên qoçekdar bi gelemperî, hertim bi pel xuya dibin. Loma ji van daran re tê gotin darên herdem kesk (bi înglîzî: evergreen trees).[2]Wekî mînak, dara kajê, dara qoçekdar e û herdem kesk ke. Hinek darên tovdapoşrav jî darên herdem kesk in. Wekî mînak, dara lîmonê herdem kesk e.
Di riwekên pelweşan (bi înglîzî: deciduous plants) de hebûna pelên fireh û tenik guncandinek baş e ji bo mijîna tîrojên ronahiyê û hilmînê, lê di sermaya zivastanê de ev pelên fireh zû diqerisin û hişk dibin.[4] Pelên riwekên pelweşan bi gelemperî salê carek, rengê xwe diguherînin û diweşin. Ji bo riwekên pelweşan ên di jîngehên bi avûhewayê hinêk (bi înglîzî: temperate climates) de, di derengiya payizê de pel diçilmisin, hişk dibin û diweşin. Heta destpêka biharê, riweka pelweşan bêpel dimîne. Wekî mînak, spîndar û dara hirmiyê riwekên pelweşan in.
Bi weşîna pelan, riwek rêjeya metabolîzmaya xwe kêm dike, bi vî awayî dikare xwe ji sirrûseqema zivistanê biparêze.[12]Li gel sermayê, sedemek din a pelweşînê jî kêmavî ye. Zivistanê ava nav axê jî dicemide, reg nikarin ji axê av bimijînin. Heke zivistanê pelên fireh nehatibina weşandin û li ser darê bimanan, riwek di ba û bagera zivistanê de bi hilmînê gelek av winda dikir. Ji ber ko nikarîbû ji axa cemidî av werbigire, riwek bê av dima.[12]
Di jîngehên bi avûhewayên tropîkî de, du demsal hene, demsala baranê û demsala hişkayîyê. Riwekên pelweşan di destpêka demsala hişkayîyê (bi înglîzî: dry season) de pelên xwe diweşînin û li dij kêmaviyê xwe diparêzin. Berê ko pel hişk bibin û biweşin, hin madeyên (xurekên neendamî) pêwîst, ji pelê tên dûrxistin û di xaneyên parenkîma yên qedê de tên embarkirin. Ev xurekên embarkirî wê di biharê de an jî di demsala baranê de ji bo pelên nû werin bikaranîn.[9]
Di destpêka kiryara pelweşînê de di navbera binikê bistîkê û qedê de, cihê weşînê (bi înglîzî: abscission zone) tê amadekirin. Pel di cihê weşînê de diqete. Cihê weşînê wekî şerîdek e ko stûriya wê ji 5 heta 50 qorên xaneyên parenkîma yên piçûk, bi stoplazmayê dewlemend û bi dîwarê tenik, pêk tê.[13] Li aliyê qedê yê ciyê weşînê de, çînek parezvan a ji xaneyên tepedorî ava dibe. Dîwarê van xaneyan bi madeyek wek şîma hatine têrkirin û dijav in.[12]
Ji bo destpêkirina kiryarên pelweşînê, pêşî di nav cihê weşînê de çînek veqetandinê tê çêkirin.[14] Di çîna veqetandinê de diwarê xaneyê ye seratayî yen du xaneyên cîran, bi çînek taybet a bi navê lamela navîn (bi înglîzî: middle lamella) bi hev re girêdayî ne. Bi bandora hormona etîlenê xaneyên çîna veqetandinê (bi înglîzî: separation layer) enzîmên hilweşîner der didin navbera herdu xaneyên cîran.[14]Enzîm, lamela navîn hildiweşîne û dîwarê seretayî yên xaneyên cîran ji hev diqetin. Di tevahiya bistîkê de,derzek şikestinê mîna bazinek di navbera xaneyên cîran de peyda dibe. Bi çêbûna derza şikestinê, êdî ji xeynî xaneyên darik, tu tişt qed û bistîkê bi hev re nagire. Bi hêza bayê xaneyên darik jî diqetin û pel ji qedê cihê dibe. Çîna parezvan a tepedorê li ser qedê dimîne û cihê vekirî dadipoşîne û serê lûleyan dixitimîne, li wê beşê de şûna pelê (bi înglîzî: leaf scar) peyda dibe.[12]
Rêkxistina pelweşînê de hormona oksînê (bi înglîzî: auxine) û hormona etîlen (bi înglîzî: ethylene) karên serekî dikin.[13]Di pelê de gava rêjeya oksînê bilind e pelweşîn dest pê nake. Kêmbûna oksînê û zêdebûna etîlenê kiryara pelweşînê dide destpêkirin.[15]
Xweguncandinên pelê
Anatomiya pelê rasterast bi pêdiviya wê ya bo rêkxistina windakirina avê, alûgorkirina gazan û cihguhertina berhemên fotosentezê bo hemû beşên riwekê ve girêdayî ye.[6]
Dara kajê dikare di jîngeha sar de geşe bibe û biperise. Qebareya tîxa pelên kajê kêm bûye, pelên kajê bi şeweyî derzî ne û wekî pelên derziyî (bi înglîzî: needle-shaped) tên navkirin. Di pelên derzîyî de rûberê pelê piçûk e, di nav epîdermîsê de cihê stomayan piçek çal e, bi vî awayî pel xwe ji serma û windakirina avê diparêzin.[1]
Kaktus di jîngehên germ û kêmav de dijîn. Di qedê kaktusan de av tê embarkirin. Pelên kaktusan guherîne bo dirriyan(strî), pelên dirrîkî rê li ber hilmîna avê digirin û riwekê ji êrîşên ajalan diparêzên.[1]
Di riwekên goştxwer de pel hatine guncandin bo neçîrkirina kêzik û ajalên piçûk. Wekî mînak, riweka bi navê dafika Venus (bi înglîzî: Venus flytrap) de li ser pelê de mûyên taybet hene, heke kêzik li ser pelê dayîne û mûyê bihecîne, tîxên pelê mîna dafikek tên girtin û kêzik di nav pelê de girtî dimîne. Riwek bi niçîrkirinê, ji kêzikan madeyên nîtrojenî dabîn dikin.
Pelikên gopikê
Di riwekên pirsalî de merîstema lûtkeyî ya di qonaxa mitbûnê de ye, divê ji serma û bandora hişkirinê ya bagera zivistanê werê parastin. Parastina merîstema lûtkeyî ji aliyê pelikên gopikê (bi înglîzî: bud scales) ve tê dabînkirin. Pelikên gopikê li dora serikê qedê de çînek şidî ava dikin. Pelikên gopikê bi eslê xwe pelên xweguncandî ne. Ji ber ko erkê wan ê serekî parastina pêkhateyên nav gopikê ye, di van pelan de fotosentez rû nade. Pelikên gopikê piçûk in û sade ne, loma ji ber hêza bagerê ziyan nagirin. Bistîkê pelikên gopikê pir kurt e an jî qet tune. Ji bo erkên parastinê baş bi cih bînin, divê pelikên gopikê ji pelên riwekê zexmtir û hişktir bin, rûyê wan ê aliyê derve bi çînek stûr a şimayê ve hatibe girtin. Herwisa pelikên gopikê pir caran li aliyê rûyê derveyî de, qalikek tenik a ji tepedorê jî çêdikin.[5]
Galerî
Girêdanên derve
Çavkanî
[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]- ^ a b c d e f g h i Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., & Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,
- ^ a b c Starr, C. (2007). Biology:concepts and applications (7th ed.). Boston, MA: Cengage Learning.
- ^ Johnson, L. G. (1987). Biology. Dubuque, Iowa: Wm. C. Brown.
- ^ a b c d e Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., & Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).
- ^ a b c d e f SMauseph. (1998). Botany An Introduction To Plant Biology. Jones & Bartlett Pub
- ^ a b c d e f Losos, J., Mason, K., Johnson,G., Raven, P., & Singer, S. (2016). Biology (11th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.
- ^ Schraer D.W, Stoltze H.J,(1995). Biology (6th ed.). USA: prentice Hall, ISBN 0-13-806630-2.
- ^ a b TBidlack, J.E., Jansky, S. and Stern, K.R. (2018) Stern’s introductory plant biology. 14th edn. New York, NY: McGraw-Hill.
- ^ a b c d e Reece, Jane B. Campbell Biology : Jane B. Reece ... [et Al.]. 9th ed., Boston, Ma, Benjamin Cummings, 2011.
- ^ Britannica Editors. "leaf". Encyclopedia Britannica, 2 Dec. 2025, [1] Accessed 20 January 2026.
- ^ TBidlack, J.E., Jansky, S. and Stern, K.R. (2018) Stern’s introductory plant biology. 14th edn. New York, NY: McGraw-Hill.
- ^ a b c d e f Solomon, E., Martin, C., Martin, D., & Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.
- ^ a b Bhatla, S.C. and A. Lal, M. (2019) Plant Physiology, development and metabolism Satish C Bhatla, Manju A. Lal. Singapore: Springer
- ^ a b Taiz, L. et al. (2015) Plant physiology and development. 6Th ed.Sunderland, Massachusetts, U.S.A ISBN 9780197614235
- ^ Taiz, L. and Zeiger, E. (2014) Plant Physiology. 6th edn. Sinauer Associates.
