Sîtokînîn (bi înglîzî: cytokinin) komek ji hormonên riwekan in ko bi hevkariya hormona oksînê, dabeşbûn û guherîna xaneyên riwekan han dikin.[1]
Pûxte
Ji ber ko di çandina şaneyan de bi sîtokînezê (parvebûna sîtoplazmayê) dabeşbûna xaneyan han dike, navê sîtokînîn li vê hormonê dane.[2]Sîtokînîn di riwekan de bi gelemperî proteînên ji bo dabeşbûna xaneyê dide çêkirin an jî han dike.[1]Piraniya sîtokînînên riwekê di merîstema lûtkeyî ya regê riwekan de tê berhemkirin û bi navbeynkariya şaneya darik tên guhaztin bo hemû beşên riwekê. Pêkhateya bingehîn a sîtokînînê ji purînên ji adenînînê hatine guhertin pêk tê. Ne yek lê gelek corên sîtokînînan heye. Bi gelemperî zeatîn sîtokînîna serbest a sirûştî ya herî zêde ye, lê sîtokînên dehîdrozeatîn û adenîn îzopentenîl jî bi awayekî zêde di riwek û bakteriyan de cih digirin.[3]
Dîrok
Di sala 1913yê de riwekzan Gottlieb Haberlandt di hin şaneyên riwekan de hebûna kîmyayîyek nenas destnîşan kir. Ew madeya kîmyayî guhrîn û dabeşbûna xaneyan dabîn dikir û çêbûna kambiyuma tepedorî han dikir.[4][1]
Di salên 1940an heta 1950yan, lêkolîner xebat kirin ji bo dîtina madeya ko çandina şaneyê de wê dabeşbûna xaneyên riwekê han bike.[5] Di sala 1941ê de riwekzan Johannes van Overbeek di xebatek xwe de dît ko di şîrê gûza hindê (ango endosperma avî ya tovê gûza hindê (bi înglîzî: coconut) de tiştek heye ko rêjeya debeşbûn û geşebûna xane û embriyoyê zêde dike. Zanyar di xebatên xwe de dîtin ko heke madeya di gûza hindê, li hawira çandina şaneyê neyê zêdekirin, xane dabeş nabin.[6] Ji ber ko pêkhateya şîrê gûza hindê pir aloz bû, lêkolîner bo demek dirêj nikarîbûn pêkhateya kîmyayî ya madeya ko debeşbûna xaneyê han dike, keşif bikin.[5] Di nav çendan salan de hinek madeyên ko dabeşbûna xaneyê han dikin, ji şîrê gûza hindê hat cihê kirin.
Di sala 1955ê de madeya bi navê kînetîn (corek sîtokînînê ye) hat keşifkirin, kînetîn di hebûna oksînê de xaneyên parenkîma yên kiroka riweka titûnê zêde dikir.[4]Kînetîn ne ji xaneya riwekan lê ji ADN-ya spermê masiyek hatibû cihêkirin. Herçiqas kînetîn madeyek sirûştî ya riwekan neba jî, lê dîsa jî dabû nîşankirin ko madeyêk kîmyayî ya sade, dikare dabeşbûna xaneyê han bike.[4]
Di sala 1964ê de di endosperma avî ya hebikên lazût (garis) de madeyek bi navê zeatîn ko pêkhateya wê dişibe kînetînê hat tespîdkirin. Zeatîn jî mîna kînetînê dabeşbûna xaneyê han dikir. Ji ber ko evan madeyan parvebûna sîtoplazmayê ango sîtokînezê han dikin, navê sîtokînîn li wan kirin.[5] Paşê, di riwekên din de hin sîtokînînên din jî hatin keşifkirin. Herwisa zanist jî hin sîtokînînên destkarî çêkirin.[5]Îro bi qasî 200 sîtokînînên sirûştî û yên destkarî tên zanîn.[7]
Pêkhate
Pêkhateya sîtokînînên sirûştî dişibe pêkhateya adenînê. Adenîn baza (nift) purînê ye di molekulên ADN û ARN-yê de.[5] Sîtokînînên sirûştî di pozîsyona N6 a purînê de komek talî ya guherbar lixwe digirin. Pêkhate û şiklê koma talî, bandor li ser çalakiya sîtokînînê dike.
Li gor pêkhateya wê ya kîmyayî, sîtokînîn du cor in: sîtokînîna cora adenînî (bi înglîzî: adenine-type) û ya cora fenîlureyî (bi înglîzî: phenylurea-type). Kînetîn, zeatîn û 6-benzîlamînopurîn (bi înglîzî: 6-benzylaminopurine) sîtokînînên cora adenînî ne. Dîfenîlure (bi înglîzî: diphenylurea) û tîdyazuron (bi înglîzî: thidiazuron (TDZ)) jî mînak in bo sîtokînîna cora fenîlureyî.[8] Sîtokînînên cora fenîlureyî, sîtokînên destkarî (sentetîk) ne.
Hormona sîtokînîn di riwek û hin bakteriyan de wekî molekulek serbest cih digire. Ango bi bendê kovelendî bi molekulên din ve girêdayî nîne. Li gel riwekên tovdapoşrav û tovrût, kevz, dîatom, hezaz, serxes jî sîtokînîna serbest lixwe digirin.[3]
Çêbûn
Sîtokînîn di şaneyên hê ber bi geşebûnê ne, bi gelemperî di reg, embriyo û fêkiyan de hê pirtir tê berhemkirin.[9]Di riwekan de bo berhemkirina sîtokînînan, cihê sereke merîstema lûtkeyî ya regê ye.[10]Sîtokînîna regê bi av û mîneralan di nav şaneya darik de tê guhaztin bo ajê.[11][9]Gava aj ji rega riwekê tê cihêkirin, herika şileya nav şaneya darik a ji regê didome. Analîza şileya ji regê, hebûna sîtokînînan piştrast dike, ev rewş rave dike ko sîtokînîn di regê riwekê de tê berhemkirin.[10] Bi gelemperî di endosperma tovê de jî xestiya sîtokînînê zêde ye û geşe û peresîna tov û embriyoyê kontrol dike.[2]
Erkê sîtokînînan di riwekan de
Ji keşifa wan heta îro, hat dîtin ko gelek bandorên sîtokînînan li ser geşebûn û peresîna riwekan de heye. Dabeşbûna xaneyan, pîrbûna pelan, zalbûna lûtkeyî, cihguhertina xurekan, çêbûn û çalakiya merîstema lûtkeyî, peresîna kulîlkan, hilweşandina mitbûna gopikan û zîldana tovê hin ji kiryarên sîtokînînan in. Herwisa sîtokînîn di lûtkeya reg û ajê de li ser qebareya merîstemê, çalakiyên xaneyên qedê û peresîna şaneya lûleyî de jî bandor dike.[12] Her çiqas sîtokînîn gelek kiryarên xaneyan rêk bixe jî, kontrola dabeşbûna xaneyan karê herî kirîtîk e di geşebûn û peresîna riwekan de.[3]
Dabeşbûna xaneyê
Sîtokînîn bi taybetî xaneyên ciwan ên hê neguherînê bo şaneyek taybet, han dike bo dabeşbûn û peresînê.[5]Heke dema xane dabeş dibe, li gel sîtokînînê, li hawirê de oksîn jî hebe, sîtokînîn xaneyê han dike û derbasûna xaneyê ji qonaxa G2 bo qonaxa mîtozê leztir dike. Lê heke oksîn tune be, bandora sîtokînînê çênabe.[4]
Zalbûna lûtkeyî û çêbûna gopikên teniştî
Rewşa ko di riwekan de bi bandora oksînê ya di gopikê lûtkeyî (merîstema lûtkeyî) de, rê li ber geşebûna gopikên teniştî tê girtin û gopik di qonaxa mitbûnê de dimînin, wekî zalbûna lûtkeyî (bi înglîzî: apical dominance) tê navkirin. Gopika lûtkeyî, riwekê ber bi tîrojên ronahiyê dirêj dike ko riwek hê pirtir ronahî werbigire.
Di riwekan de zalbûna lûtkeyî ji aliyê du hormonan ve tê rêkxistin: oksîna ji gopika lûtkyî û sîtokînîna ji serikê regê.[13] Bandora evan herdu hormonan bi awayekî hevdij e. Oksîn rê li ber geşebûna gopikên teniştî digire, lê sîtokînîn geşebûna wan han dike.
Dema xestiya oksînê zêde ye, di riwekê de ji ber zalbûna lûtkeyî, geşebûna gopikên teniştî sinordar e.[14] Di demsala biharê de her ko reg bi lez geşe dibin, bi rêjeyek zêde sîtokînîn jî berhem dikin. Sîtokînîn tê guhaztin bo ajê, li wir gopikên mitbûyî han dikin gopikên teniştî şîn dibin û ji jêrê lûtkeya ajê de liqên nû ji qedê riwekê dirêj dibin.[2]
Derengxistina pîrbûnê di pelan de
Wekî mîna hemû zîndeweran, xaneyên riwekan jî bi qonaxa asayî ya pîrbûnê ve rûbirû dimînin. Li ser riwekan de bandorek din a sîtokînan jî derengxistina kiryara pîrbûnê ye.[5]Sîtokînîn rê li ber hilweşîna proteînan digirin, çêbûna proteînan han dikin û ji şaneyên nêzîk xurek dabîn dikin, bi vî awayî pîrbûna endamên riwekê tê derengxistin.[10] Mînakek ji bo pîrbûna riwekê zerbûna pelê ye. Di xaneyên pelê de proteîn parçe dibin, klorofîl hildiweşe, ARN û çewrî kêm dibin, loma rengê pelê ber bi zerokî ve diguhere, xane ber bi mirînê ve diçe.[3]Sîtokînîn dikare bi derengxistina hilweşîna proteîn û klorofîlên nav kloroplastan, hankirina çêbûna ARN û proteînan, bo demek rê li ber zerbûna pelan bigire.[9]
Di bazirganiyê de dema embarkirina sebzeyên kesk de ji bo rê li ber zerbûna sebzeyan were girtin û sebze ji bo demek dirêj kesk bimînin, sîtokînên wekî kînetîn tên bikaranîn.[15]
Çandina şaneyê
Çandina şaneyê (bi înglîzî: tissue culture) rêbazek pirbûna nezayendî ya destkarî ye. Di vê rêbazê de ji xane an jî şaneyên riwekê di laboratuvarê de riwekên nû yên kopiyên hev tên çêkirin. Ji bo serkeftina çandina şaneyê, li gel xurek û mîneralên guncaw, divê di hawirê de sîtokînîn û oksîn jî bi têra xwe hebin.[5]
Heke di hawira ko çandina şaneyê rû dide de rêjeya oksîn û sîtokînînê heman bin (1:1), xaneyên çandina şaneyê dabeş dibin û girseyek ji xaneyan peyda dibe. Girseya xaneyên çandina şaneyê wekî kallus (bi înglîzî: callus) tê navkirin. Kallus ji bo gellek parçeyan tê parçekirin.Heke di çandina şaneyê de xestiya oksînê ji ya sîtokînînê zêdetir be, di kallusê de reg şîn dibe. Gava xestiya sîtokînînê ji ya oksînê zêdetir be, îcar di kallusê de ajê riwekê geşe dibe.[6] Ji her parçeyek kalluse bi rêkxistina rêjeya oksîn û sîtokînên hawirdorê, riwekek nû tê çêkirin.[12]
Girêdanên derve
Çavkanî
- Losos, J., Mason, K., Johnson,G., Raven, P., & Singer, S. (2016). Biology (11th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.
- SMauseph. (1998). Botany An Introduction To Plant Biology. Jones & Bartlett Pub
- Taiz, L. and Zeiger, E. (2014) Plant Physiology. 6th edn. Sinauer Associates.
- TBidlack, J.E., Jansky, S. and Stern, K.R. (2018) Stern’s introductory plant biology. 14th edn. New York, NY: McGraw-Hill.
- Solomon, E., Martin, C., Martin, D., & Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.
- Johnson, L. G. (1987). Biology. Dubuque, Iowa: Wm. C. Brown.
- Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., & Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,
- Aina O, Quesenberry K, Gallo M (2012). "Thidiazuron-Induced Tissue Culture Regeneration from Quartered-Seed Explants of Arachis paraguariensis". Crop Science. 52 (3): 555. doi:10.2135/cropsci2011.07.0367. S2CID 82510749
- Reece, Jane B. Campbell Biology : Jane B. Reece ... [et Al.]. 9th ed., Boston, Ma, Benjamin Cummings, 2011.
- Bhatla, S.C. and A. Lal, M. (2019) Plant Physiology, development and metabolism Satish C Bhatla, Manju A. Lal. Singapore: Springer
- Taiz, L. et al. (2015) Plant physiology and development. 6Th ed.Sunderland, Massachusetts, U.S.A ISBN 9780197614235
- Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., & Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).
- Glimn-Lacy, J., & Kaufman, P. B. (2006). Botany illustrated: Introduction to plants, major groups, flowering plant families (2nd ed.). Janice Glimn-Lacy and Peter B. Kaufman.
- Simon, E. J., Dickey, J.L., Reece, J. B., & Burton, R. A. (2018).Campbell Essential Biology with Physiology (6th ed.). Newyork, United States: Pearson.
- Britannica Editors. "cytokinin". Encyclopedia Britannica, 16 Jan. 2025, . Accessed 12 August 2026.
